10. Sınıf Tarih 1. Dönem 1. Yazılı Soruları ve Cevapları (2026-2027)
1. KonuÖnemli Askerî Mücadeleler · 8 soru
1.Dandanakan Savaşı’nda Selçuklular, Gaznelileri yenerek Horasan’daki hâkimiyetlerini güçlendirmiştir. Bu zafer, Büyük Selçuklu Devleti’nin kuruluşunda belirleyici olmuştur.Dandanakan Savaşı’nın sonucunu, Selçuklular ve Gaznelilerin bölgedeki siyasi gücü açısından karşılaştırınız.
Selçukluların bağımsız devlet hâline gelmesini ve Horasan’a hâkim olmasını sağlamıştır. Gaznelilerin ise Horasan’daki hâkimiyetini kaybetmesine ve bölgedeki gücünün zayıflamasına yol açmıştır.
2.Pasinler Savaşı, Selçukluların Bizans karşısındaki önemli başarılarından biridir. Malazgirt Zaferi’nin ardından ise Anadolu’ya Türk göçleri ve yerleşmeleri hızlanmıştır.Bu iki savaşın Anadolu’nun Türk yurdu hâline gelmesine katkıları nasıl farklılaşmıştır?
Pasinler, Selçukluların Anadolu yönündeki askerî etkinliğini güçlendirmiştir. Malazgirt ise Bizans’ın direncini zayıflatarak geniş çaplı fetih ve yerleşme sürecini hızlandırmıştır.
3.Malazgirt’ten sonra Anadolu’da Türk yerleşmeleri yaygınlaşmıştır. Bizans, Miryokefalon Savaşı’nda Türkiye Selçuklularına yenilerek Türkleri Anadolu’dan çıkarma hedefi doğrultusunda ağır bir darbe almıştır.Malazgirt ve Miryokefalon zaferlerini Anadolu’daki Türk varlığının gelişimi açısından karşılaştırınız.
Malazgirt, Anadolu’nun Türk yurdu hâline gelme sürecini hızlandırmıştır. Miryokefalon, Türk hâkimiyetinin kalıcılığını güçlendirmiş ve Bizans’ın Türkleri Anadolu’dan çıkarma çabalarını önemli ölçüde zayıflatmıştır.
4.Aşağıdaki gelişmeleri inceleyiniz.
- Dandanakan: 1040
- Malazgirt: 1071
- Miryokefalon: 1176
- Kösedağ: 1243
a) Bu gelişmeleri eskiden yeniye sıralayınız.
b) Hangisi diğerlerinden farklı olarak Selçuklu hâkimiyetinin güçlenmesi yerine zayıflamasıyla sonuçlanmıştır? Açıklayınız.
a) Dandanakan → Malazgirt → Miryokefalon → Kösedağ.
b) Kösedağ’dır. Türkiye Selçuklularının Moğollara yenilmesi, Moğol baskısını artırmış ve merkezî otoritenin zayıflamasına yol açmıştır.
5.Birinci Haçlı Seferi sırasında Türkiye Selçukluları, İznik’i kaybetmiş ve devlet merkezini Konya’ya taşımıştır.Bu gelişme, Haçlı Seferi’nin Türkiye Selçukluları üzerindeki askerî ve siyasi etkilerini nasıl göstermektedir?
Haçlı ilerleyişi, Selçukluların Batı Anadolu’daki hâkimiyetini daraltmıştır. Başkentin Konya’ya taşınması, devletin siyasi merkezinin Anadolu’nun iç kesimlerine kaydığını gösterir.
6.Kösedağ yenilgisinden sonra Türkiye Selçukluları Moğollara vergi vermeye başlamış, Moğollar Selçuklu yönetimine müdahale etmiştir.Bu iki gelişmenin devletin bağımsızlığı üzerindeki etkilerini açıklayınız.
Vergi yükümlülüğü ekonomik kaynakların bir bölümünün Moğollara aktarılmasına yol açmıştır. Yönetime müdahale ise Selçukluların kendi kararlarını serbestçe alma gücünü sınırlandırmıştır.
7.Malazgirt Zaferi’nin ardından Anadolu’da Türk beylikleri kurulmuştur. Kösedağ yenilgisinden sonra da merkezî otoritenin zayıflamasıyla yeni beylikler güç kazanmıştır.Beyliklerin ortaya çıkışına ortam hazırlayan koşullar bu iki süreçte nasıl farklılaşmıştır?
Malazgirt sonrasında Bizans’ın direncinin zayıflaması, fetihlerle kurulan beyliklere ortam hazırlamıştır. Kösedağ sonrasında ise Türkiye Selçuklu merkezî otoritesinin zayıflaması, yerel güçlerin bağımsız hareket etmesini kolaylaştırmıştır.
8.Bir öğrenci, “Bir savaş kazanıldığında o bölge kendiliğinden ve hemen kalıcı yurt hâline gelir.” demiştir.Bu görüşü Anadolu’nun Türk yurdu hâline gelme sürecini dikkate alarak değerlendiriniz. Askerî başarı dışında iki unsur belirtiniz.
Askerî başarı tek başına yeterli değildir. Göçlerle nüfusun yerleşmesi, üretimin sürdürülmesi ve yerleşmelerin geliştirilmesi gerekir. Böylece askerî hâkimiyet kalıcı toplumsal yaşama dönüşür.
2. KonuTürk Devlet ve Ordu Teşkilatında Değişim ve Süreklilik · 8 soru
9.İslamiyet öncesi Türk devletlerinde hükümdarın yönetme yetkisini Gök Tanrı’dan aldığına inanılırdı. Türk-İslam devletlerinde de hükümdarlık yetkisi ilahî bir dayanakla açıklanmış; sultan unvanı ve İslami yönetim anlayışı önem kazanmıştır.Bu bilgilerdeki süreklilik ve değişim unsurlarını ayrı ayrı açıklayınız.
Yönetme yetkisinin ilahî bir kaynağa dayandırılması sürekliliktir. Sultan unvanının ve İslami anlayışın benimsenmesi ise değişimdir.
10.Selçuklularda hanedan üyeleri hükümdarlık üzerinde hak iddia edebilmiştir. Bu durum zaman zaman taht mücadelelerine yol açmıştır.Bu anlayışın devletin siyasi birliğine etkisini neden-sonuç ilişkisi kurarak açıklayınız.
Birden fazla hanedan üyesinin tahtta hak görmesi, rakip güçlerin oluşmasına ve mücadelelere yol açabilmiştir. Bu mücadeleler merkezî otoriteyi ve siyasi birliği zayıflatmıştır.
11.Selçuklu melikleri, yönetim deneyimi kazanmaları için bölgelere gönderilmiş; yanlarında atabeyler görevlendirilmiştir.a) Bu uygulamanın temel amacını yazınız.
b) Merkezî otorite zayıfladığında atabeylerin güçlenmesi nasıl bir siyasi sorun oluşturabilir?
a) Meliklerin devlet yönetimini öğrenmesini ve deneyim kazanmasını sağlamaktır.
b) Atabeylerin bağımsız hareket etmeye başlaması, merkezden kopmalara ve siyasi parçalanmaya yol açabilir.
12.Selçuklu sultanı, devlet işlerini yürütürken vezirin başkanlığındaki divandan yararlanmaktadır. Divanda maliye, yazışma ve diğer yönetim işleri görüşülmektedir.Divanın bulunması, yönetimde görev paylaşımı ve uzmanlaşma hakkında ne göstermektedir?
Devlet işlerinin farklı görev alanlarına ayrıldığını ve uzman görevlilerce yürütüldüğünü gösterir. Divan, yönetimin düzenli işlemesine ve sultanın kararlarına hazırlık yapılmasına yardımcı olur.
13.Selçuklularda bazı görevlilere, hizmetleri karşılığında belirli toprakların vergi gelirlerini toplama hakkı verilmiştir. İkta sahipleri, kendilerine ayrılan gelirle geçimlerini sağlamış ve yükümlülükleri doğrultusunda asker yetiştirmiştir.a) Bu uygulamanın adını yazınız.
b) Uygulamanın devletin askerî giderlerine katkısını açıklayınız.
a) İkta sistemidir.
b) Askerlerin giderlerinin bir bölümü toprak gelirleriyle karşılanmıştır. Böylece devlet hazinesinden doğrudan yapılan askerî harcamalar azaltılabilmiştir.
14.Bir öğrenci, “İkta verilen topraklar, görevlilerin özel mülkü olmuştur.” demiştir.
Toprağın mülkiyeti ile vergi gelirinden yararlanma hakkını ayırarak bu görüşü düzeltiniz.
İkta, toprağın özel mülk olarak verilmesi değildir. Devlete ait toprağın belirli vergi gelirlerinden, hizmet karşılığında ve belirlenen şartlarla yararlanma hakkıdır.
15.Selçuklu ordusunda sultana bağlı gulam askerleri ve ikta gelirleriyle yetiştirilen askerler bulunmuştur.Bu iki asker grubunu bağlılıkları ve giderlerinin karşılanması bakımından karşılaştırınız.
Gulam askerleri doğrudan sultana bağlı merkez kuvvetleridir; giderleri merkezî kaynaklardan karşılanır. İkta askerleri ise ikta sahiplerinin yükümlülükleri kapsamında yetiştirilir ve giderleri ayrılan toprak gelirleriyle karşılanır.
16.Bir öğrenci, “Selçuklu ordusu tek bir asker grubundan oluşsaydı yönetilmesi kolaylaşır, bütün ihtiyaçlar karşılanırdı.” demiştir.Sınırların korunması, merkez güvenliği ve sefer ihtiyaçlarını dikkate alarak ordunun farklı birliklerden oluşmasının sağlayabileceği iki yararı açıklayınız.
Farklı birlikler merkez güvenliği, sınır savunması ve sefer gibi görevlerde kullanılabilir. Ayrıca askerî gücün farklı kaynaklardan sağlanması, tek bir asker grubuna bağımlılığı azaltabilir.
3. KonuSosyoekonomik Hayat ve Şehirleşme · 8 soru
17.Türk topluluklarının bir bölümünde hayvancılığa dayalı konargöçer yaşam sürerken bir bölümünde tarım, ticaret ve zanaat gelişmiştir.Bu ekonomik faaliyetlerin yerleşme biçimlerini nasıl etkileyebileceğini karşılaştırarak açıklayınız.
Hayvancılık, otlak ve su ihtiyacına bağlı mevsimlik hareketliliği desteklemiştir. Tarım kalıcı yerleşmeleri; ticaret ve zanaat ise pazarların ve şehirlerin gelişmesini teşvik etmiştir.
18.Türkiye Selçukluları, ticaret yolları üzerinde kervansaraylar yaptırmış; tüccarlara konaklama ve güvenlik imkânları sağlamıştır.Bu uygulamanın ticaretin ve yakınındaki yerleşmelerin gelişmesine nasıl katkı sağlayabileceğini açıklayınız.
Güvenli konaklama, yolculuğun risklerini azaltarak ticareti teşvik eder. Yol üzerindeki yerleşmelerde yiyecek, bakım ve diğer hizmetlere talep oluşturarak ekonomik canlılığı artırabilir.
19.Bir Selçuklu şehrinde aynı işle uğraşan esnafın dükkânları belirli bir çarşıda toplanmıştır. Çarşıda üretim yapılmakta, ürünler satılmakta ve çıraklar yetiştirilmektedir.Bu düzenin üretim ve meslek öğrenimi bakımından sağlayabileceği iki yararı açıklayınız.
Benzer işlerle uğraşanların yakınlığı, malzeme teminini ve mesleki bilgi paylaşımını kolaylaştırabilir. Çırakların ustaların yanında yetişmesi de becerilerin yeni kuşaklara aktarılmasını sağlar.
20.Bir öğrenci, “Bir şehrin büyümesi için yalnızca sur yapılması yeterlidir.” demiştir.
Şehirleşmede ekonomik faaliyetlerin ve temel ihtiyaçların karşılanmasının önemini dikkate alarak görüşü değerlendiriniz.
Surlar güvenliğe katkı sağlar; ancak tek başına yeterli değildir. Üretim, ticaret, su ve barınma gibi ihtiyaçların karşılanması gerekir. İnsanların geçimini sağlayabildiği ve temel hizmetlere ulaşabildiği yerlerde kalıcı yerleşme gelişebilir.
21.Türkiye Selçukluları döneminde Antalya ve Sinop’un alınması, devletin Akdeniz ve Karadeniz’e açılmasını sağlamıştır.Bu fetihlerin ekonomik faaliyetlere ve liman şehirlerinin gelişmesine katkısını açıklayınız.
Deniz ticaretine katılımı ve farklı pazarlarla bağlantıyı güçlendirmiştir. Limanlarda taşımacılık, depolama ve ticaret hizmetlerinin gelişmesi şehirlerin ekonomik canlılığını artırmıştır.
22.Bir şehirde vakıf gelirleriyle çeşmelerin bakımı yapılmakta, yolcuların konaklaması ve ihtiyaç sahiplerinin yemek ihtiyacı karşılanmaktadır.Vakıfların şehir yaşamına sosyal ve ekonomik katkılarını birer örnekle açıklayınız.
İhtiyaç sahiplerine yemek sağlanması sosyal dayanışmayı güçlendirir. Çeşme ve konaklama hizmetlerinin sürdürülmesi, şehirde günlük yaşamın ve yolculukların devamını destekler.
23.Ahilik teşkilatında ustalar, çıraklara mesleki becerilerin yanında dürüstlük, kaliteli üretim ve müşterinin hakkını gözetme anlayışını da kazandırmaya çalışmıştır.Bu durum, Ahiliğin yalnızca üretimle ilgili bir örgüt olmadığını nasıl göstermektedir?
Ahilik, meslek öğretiminin yanında ahlaki eğitim ve toplumsal sorumluluk da kazandırmaktadır. Üreticiyle tüketici arasında güven kurulmasına ve meslek düzeninin korunmasına katkı sağlar.
24.Bir ticaret yolu üzerindeki kasabada güvenlik sorunları artınca kervanlar başka bir güzergâh kullanmaya başlamıştır. Hanların müşteri sayısı azalmış, bazı zanaatkârlar da başka şehirlere taşınmıştır.Bu örnekte güvenlik, ticaret ve yerleşme arasındaki ilişkiyi neden-sonuç zinciri kurarak açıklayınız.
Güvenliğin bozulması ticaret güzergâhını değiştirmiştir. Yolcu ve tüccar sayısının azalması, hizmetlere ve ürünlere talebi düşürmüştür. Geçim imkânlarının daralması da zanaatkârların göçüne yol açmıştır.