Çağdaş Türk ve Dünya Tarihi 1. Ünite 2. Konu: Yeni Güçler ve İdeolojiler

·Güncellendi:

Bu yazıda Çağdaş Türk ve Dünya Tarihi 1. ünite “Yeni Dünya Düzenine Doğru (1919–1945)” ünitesinin ikinci konusu olan Yeni Güçler ve İdeolojiler ele alınıyor. Sovyetler Birliği’nin kuruluşunu, Türk topluluklarının durumunu, Japonya’nın yükselişini, faşizm ve Nazizmin güçlenmesini ve Türkiye’nin değişen dünya düzenindeki tutumunu öncesi, süreci, sonuçları ve sınavda sorulabilecek yönleriyle öğreneceksin.

1. Ünite PDF’sini indir

Bir bakışta yeni güçler ve ideolojiler

  1. 1917 · Rusya’da devrimlerŞubat Devrimi ile Çarlık sona erdi; Ekim Devrimi ile Bolşevikler iktidarı ele geçirdi.
  2. 1921 · Yeni Ekonomi PolitikasıLenin yönetimi, ekonomik toparlanma için sınırlı özel girişime izin verdi.
  3. 1922 · SSCB’nin kurulmasıSovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği kuruldu.
  4. 1922 · Mussolini’nin iktidara gelişiİtalya’da faşist yönetimin kurulmasına giden süreç başladı.
  5. 1928 · Sovyet planlı ekonomisiİlk Beş Yıllık Plan ile hızlı sanayileşme ve tarımın kolektifleştirilmesi öne çıktı.
  6. 1931 · Mançurya’nın işgaliJaponya’nın Asya’daki yayılmacılığı hızlandı.
  7. 1933 · Hitler’in başbakan olmasıAlmanya’da Nazi diktatörlüğünün kurulmasına giden adımlar atıldı.
  8. 1934–1939 · Türkiye’nin güvenlik siyasetiBalkan Antantı, Montrö, Sadabat Paktı ve Hatay’ın Türkiye’ye katılması gerçekleşti.
  9. 1937 · Çin-Japon Savaşı’nın genişlemesiDoğu Asya’daki çatışmalar büyük bir savaşa dönüştü.

Savaş sonrasında farklı ideolojiler neden güçlendi?

Öncesi

  • Savaşın yıkımı: İnsan kayıpları, ekonomik sıkıntılar ve toplumsal huzursuzluk, mevcut yönetimlere duyulan güveni sarstı.
  • Barış antlaşmalarına tepki: Bazı devletlerde savaş sonunda hak edilenden daha az kazanç elde edildiği veya ağır şartların dayatıldığı düşüncesi yaygınlaştı.
  • İşsizlik ve geçim sıkıntısı: Toplumun farklı kesimleri ekonomik sorunlara hızlı çözüm vadeden hareketlere yöneldi.
  • Siyasi istikrarsızlık: Sık hükûmet değişiklikleri, sokak çatışmaları ve kutuplaşma, güçlü lider arayışını artırdı.
  • Komünizm korkusu: Rusya’daki devrimden sonra bazı sermaye çevreleri ve geleneksel seçkinler, komünist hareketlere karşı aşırı sağ grupları destekledi.

Süreç

İki dünya savaşı arasındaki dönemde bütün devletler aynı yönetim biçimini benimsemedi. Bazı ülkelerde parlamenter sistem devam ederken bazı ülkelerde tek parti yönetimleri ve diktatörlükler güçlendi. Ekonomik krizler bu süreci etkiledi; ancak her ülkenin kendi siyasi geçmişi ve toplumsal koşulları da belirleyici oldu.

İdeoloji ve yönetim biçimi

İdeoloji, toplumun ve devletin nasıl düzenlenmesi gerektiğine ilişkin düşünceler bütünüdür. Yönetim biçimi ise siyasi gücün kim tarafından ve nasıl kullanıldığını ifade eder. Bir ideolojinin savunduğu hedeflerle bir devletin uygulamaları her zaman aynı olmayabilir.

Sonuç ve önemi

Siyasi kutuplaşma arttı. Bazı yönetimler muhalefeti, basını ve toplumsal örgütleri denetim altına aldı. Yayılmacı dış politika ve yoğun silahlanma, uluslararası barışın bozulmasına katkıda bulundu.

Sınavda

“Otoriter yönetimlerin güçlenmesini sağlayan koşullar” sorusunda ekonomik sorunlar, siyasi istikrarsızlık, savaş sonrası hoşnutsuzluk ve güvenlik kaygıları birlikte ele alınmalıdır. Ekonomik kriz yaşayan her ülkenin aynı rejime yönelmediği unutulmamalıdır.

Rusya’daki devrimler ve SSCB’nin kurulması

Öncesi

  • Çarlık yönetimi: Rusya’da siyasi gücün büyük bölümü çarın elindeydi. İşçiler, köylüler ve farklı milletler arasında yönetime karşı hoşnutsuzluk bulunuyordu.
  • Toprak ve çalışma sorunları: Köylülerin toprak talepleri, işçilerin ağır çalışma koşulları ve gelir eşitsizliği toplumsal gerilimi artırıyordu.
  • I. Dünya Savaşı: Askerî yenilgiler, yiyecek sıkıntısı ve ulaşım sorunları, yönetimin otoritesini zayıflattı.

Süreç

  • Şubat Devrimi: 1917’de başlayan protestolar ve askerî çözülme sonucunda Çar II. Nikolay tahttan çekildi. Geçici Hükûmet kuruldu.
  • İktidar sorunu: Geçici Hükûmetin savaşı sürdürmesi ve temel ekonomik sorunları çözememesi, desteğini azalttı. İşçi ve asker temsilcilerinin oluşturduğu sovyetler de siyasi süreçte etkiliydi.
  • Ekim Devrimi: Lenin liderliğindeki Bolşevikler, 1917’de Geçici Hükûmeti devirdi ve iktidarı ele geçirdi.
  • Savaştan çekilme: Bolşevik yönetim, 1918 Brest-Litovsk Antlaşması ile I. Dünya Savaşı’ndan çekildi.
  • İç savaş: Bolşevik Kızıl Ordu ile farklı karşıt güçler arasında yaşanan iç savaş, üretimi ve toplumsal hayatı ağır biçimde etkiledi.
  • SSCB: 1922’de Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği kuruldu. Birlik, farklı cumhuriyetlerden oluşsa da siyasi güç giderek Komünist Partinin merkezî yönetiminde toplandı.

Sonuç ve önemi

  • Rusya’da monarşinin yerini Bolşeviklerin yönettiği yeni bir siyasi düzen aldı.
  • Özel mülkiyet, üretim ve devletin ekonomideki rolü konusunda köklü değişiklikler başladı.
  • Komünist hareketler dünya siyasetinde daha etkili hâle geldi.
  • SSCB’nin kuruluşu, Avrupa’nın yanında Kafkasya ve Orta Asya’daki toplumları da etkiledi.
Sınavda: İki devrimi ayır
  • Şubat Devrimi: Çarlık yönetimi sona erdi.
  • Ekim Devrimi: Bolşevikler, Geçici Hükûmeti devirerek iktidarı ele geçirdi.
  • 1922: SSCB kuruldu.

“Çarlığı doğrudan Ekim Devrimi yıktı.” ifadesi doğru değildir. Çarlık, aynı yılın Şubat Devrimi sırasında sona ermiştir.

Lenin ve Stalin dönemlerinde ekonomi ve yönetim

Öncesi

İç savaş yıllarında üretim gerilemiş, ticaret bozulmuş ve yiyecek sıkıntısı artmıştı. Yeni yönetim hem siyasi kontrolünü korumaya hem de ekonomiyi yeniden işler hâle getirmeye çalıştı.

Süreç

  • Yeni Ekonomi Politikası – NEP (1921): Lenin yönetimi, küçük ölçekli özel ticaret ve üretime sınırlı biçimde izin verdi. Amaç, iç savaşın ardından ekonomiyi canlandırmaktı. Büyük sanayi ve temel ekonomik alanlarda devletin denetimi sürdü.
  • Stalin’in güçlenmesi: Lenin’in 1924’te ölümünden sonra yaşanan iktidar mücadelesinde Stalin zamanla üstünlük sağladı.
  • Beş yıllık planlar: 1928’den itibaren ağır sanayiye öncelik veren üretim hedefleri belirlendi. Demir-çelik, kömür, makine ve enerji gibi alanlara yatırım yapıldı.
  • Kolektifleştirme: Tarımda bireysel işletmelerin yerine kolektif veya devlet işletmelerinin yaygınlaştırılması hedeflendi. Bu dönüşüm büyük ölçüde zorlayıcı yöntemlerle yürütüldü.
  • Siyasi baskı: Muhalifler, parti içindeki rakipler ve şüpheli görülen topluluklar baskıyla karşılaştı. Tasfiyeler, tutuklamalar ve çalışma kampları yönetimin araçları arasında yer aldı.
KavramAçıklama
Planlı ekonomiÜretim, yatırım ve kaynak kullanımına ilişkin temel kararların merkezî planlarla belirlenmesi.
KolektifleştirmeTarımın bireysel işletmelerden kolektif veya devlet denetimindeki işletmelere dönüştürülmesi.
KolhozKolektif tarım işletmesi.
SovhozDevlete ait tarım işletmesi.
GulagSovyet zorunlu çalışma kampları sistemini ifade eden ad.

Sonuç ve önemi

SSCB’de sanayi üretimi ve devletin ekonomik kapasitesi büyüdü. Bununla birlikte zorunlu kolektifleştirme, el koymalar, kıtlıklar ve siyasi baskılar büyük insani kayıplara neden oldu. Ekonomik büyüme ile toplumsal bedeller aynı tarihsel süreç içinde değerlendirilmelidir.

Sınavda
  • NEP: Ekonomik toparlanma için sınırlı özel girişime izin verilmesi.
  • Stalin dönemi: Hızlı sanayileşme, merkezî planlama ve zorunlu kolektifleştirme.
  • Yorum: Üretimin artması, toplumun bütün kesimlerinin aynı ölçüde refaha ulaştığını veya siyasi özgürlüklerin genişlediğini göstermez.

Sovyet yönetiminin Türk topluluklarına etkileri

Öncesi

Çarlık Rusyası sınırlarında yaşayan Türk toplulukları; dil, kültür, eğitim ve yönetim konularında farklı taleplere sahipti. Devrimler ve iç savaş, bu topluluklarda özerklik ve bağımsızlık beklentilerini güçlendirdi.

Süreç

  • Direnişler: Türkistan’da Sovyet hâkimiyetine karşı silahlı direnişler yaşandı. Sovyet kaynaklarında “Basmacı” olarak adlandırılan bu hareketler farklı yerel lider ve gruplardan oluşuyordu.
  • İdari sınırlar: Özellikle 1924’ten itibaren Orta Asya’da milliyet esaslı sınırlandırmalar yapıldı. Özbek, Türkmen, Kazak ve Kırgız toplulukları farklı cumhuriyet ve yönetim birimleri içinde örgütlendi.
  • Merkezî yönetim: Cumhuriyetlerin ve özerk birimlerin varlığına rağmen temel siyasi kararlar Komünist Parti merkezinin denetiminde kaldı.
  • Dil ve eğitim: Okuryazarlığı artıran ve yerel dillerde eğitimi geliştiren çalışmalar yapıldı. Bunun yanında alfabe değişiklikleri, Rusçanın artan etkisi ve merkezî kültür politikaları toplumsal dönüşümü hızlandırdı.
  • Dinî hayat: Dinî kurumlar ve uygulamalar çeşitli kısıtlamalarla karşılaştı.
  • Tarım ve hayvancılık: Zorunlu kolektifleştirme ve yerleşik hayata geçirme politikaları, özellikle hayvancılıkla geçinen toplulukları ağır biçimde etkiledi. Kazakistan’da büyük kıtlık ve nüfus kayıpları yaşandı.
  • Aydınlar üzerindeki baskı: Millî veya dinî kimlikle ilişkilendirilen birçok aydın ve yönetici, özellikle 1930’ların tasfiyelerinde hedef alındı.

Sonuç ve önemi

Sovyet dönemi Türk topluluklarında eğitim, sanayileşme ve idari kurumlaşmayı etkilerken siyasi baskı, kültürel müdahale ve zorunlu nüfus hareketlerine de yol açtı. Yeni cumhuriyet sınırları, sonraki dönemlerin siyasi coğrafyasının oluşumunda etkili oldu.

Sınavda

Sovyet politikalarının Türk topluluklarına etkisini açıklarken siyasi yönetim, dil ve eğitim, dinî hayat, ekonomi ve nüfus başlıklarını kullan. Cumhuriyetlerin kurulmasını doğrudan tam bağımsızlık olarak yorumlama.

İtalya’da faşizmin yükselişi

Öncesi

  • İtalya savaşı kazanan tarafta olmasına rağmen beklediği bütün kazanımları elde edemediğini düşünüyordu.
  • İşsizlik, enflasyon, grevler ve siyasi istikrarsızlık toplumsal gerilimi artırdı.
  • Sosyalist hareketlerin güçlenmesi, bazı sermaye çevrelerinde ve geleneksel seçkinlerde endişe yarattı.

Süreç

  • Benito Mussolini, faşist hareketin lideri olarak düzen, güçlü devlet ve millî büyüklük vaatleriyle destek topladı.
  • Faşist gruplar, muhaliflere yönelik şiddet ve baskı uyguladı.
  • 1922 Roma Yürüyüşü sırasında oluşan baskının ardından Kral III. Vittorio Emanuele, Mussolini’yi başbakan olarak görevlendirdi.
  • Mussolini, sonraki yıllarda muhalefeti ve basını baskı altına aldı; özellikle 1925–1926’da diktatörlük kurumsallaştı.
  • Dış politikada Akdeniz ve Afrika’da nüfuzunu artırmaya yöneldi. İtalya’nın 1935’te Habeşistan’a saldırması, yayılmacılığın önemli örneklerinden oldu.

Sonuç ve önemi

İtalya’da siyasi çoğulculuk ortadan kaldırıldı. Liderin ve devletin üstünlüğünü vurgulayan, militarizmi ve yayılmacılığı destekleyen bir yönetim kuruldu.

Sınavda

Faşizm → İtalya → Mussolini → 1922 Roma Yürüyüşü. Mussolini’nin başbakan olmasıyla diktatörlüğün bütün kurumlarının aynı gün kurulduğu düşünülmemelidir; rejim sonraki yıllarda güçlendirilmiştir.

Almanya’da Nazizmin yükselişi

Öncesi

  • Versailles’a tepki: Toprak kayıpları, tazminatlar ve askerî sınırlamalar Alman toplumunda hoşnutsuzluk yarattı.
  • Weimar Cumhuriyeti: Savaş sonrasında kurulan cumhuriyet, siyasi kutuplaşma ve ekonomik sorunlarla karşılaştı.
  • 1923 hiperenflasyonu: Paranın değer kaybı, tasarruf sahiplerini ve sabit gelirlileri ağır biçimde etkiledi.
  • 1929 Buhranı: İşsizlik ve ekonomik daralma, Nazi Partisinin desteğini artırmasına uygun ortam oluşturdu.

Süreç

  • Adolf Hitler liderliğindeki Nazi Partisi; Versailles’ı değiştirme, işsizliği azaltma ve güçlü Almanya kurma vaatlerini kullandı.
  • Propaganda, sokak şiddeti, komünizm korkusu ve bazı seçkinlerin desteği partinin yükselişinde etkili oldu.
  • Hitler, 30 Ocak 1933’te başbakan olarak atandı.
  • Reichstag Yangını sonrasındaki olağanüstü düzenlemeler ve Yetki Kanunu, muhalefetin bastırılmasını ve yetkilerin yürütmede toplanmasını kolaylaştırdı.
  • Diğer siyasi partiler ve bağımsız örgütler tasfiye edildi. Basın ve eğitim, rejimin denetimine alındı.
  • Irkçılık ve antisemitizm: Nazi ideolojisi, sözde “ırksal üstünlük” iddiasını devlet politikasına dönüştürdü. Yahudiler ve başka gruplar hak kayıpları, dışlama ve şiddetle karşılaştı.
  • Yaşam alanı: Almanya’nın özellikle Doğu Avrupa’da toprak kazanması gerektiği savunuldu. Bu düşünce yayılmacı siyasete gerekçe yapıldı.

Sonuç ve önemi

Almanya’da totaliter bir diktatörlük kuruldu. Silahlanma, ırkçı politikalar ve yayılmacılık hızlandı. Nazi yönetiminin politikaları, II. Dünya Savaşı’nın başlamasında ve Holokost’un gerçekleştirilmesinde belirleyici oldu.

Kavramları öğren
  • Totaliter yönetim: Siyasetin yanında eğitim, basın, kültür ve toplumsal örgütlenmeyi de kapsamlı biçimde denetlemeye çalışan yönetim.
  • Antisemitizm: Yahudilere yönelik önyargı, düşmanlık ve ayrımcılık.
  • Militarizm: Askerî güce ve askerî değerlere toplum ve devlet hayatında öncelik verilmesi.

İdeolojileri karşılaştıralım

İdeolojiTemel yaklaşımDikkat edilecek nokta
Liberal demokrasiTemel haklar, seçimler, hukukla sınırlandırılmış yönetim ve siyasi çoğulculuk.Dönemin uygulamalarında sömürgecilik ve hak eşitsizlikleri devam edebilmiştir.
SosyalizmToplumsal eşitsizliklerin azaltılması ve üretim kaynakları üzerinde toplumsal denetim.Demokratik ve devrimci farklı akımları vardır.
KomünizmMarksist gelenekte sınıfsız toplum hedefi.SSCB’de tek parti yönetimi ve merkezî planlı ekonomi uygulanmıştır.
FaşizmAşırı milliyetçilik, lider merkezli yönetim, militarizm ve muhalefetin bastırılması.İtalya’da Mussolini yönetimiyle özdeşleşmiştir.
NazizmFaşist özelliklere ek olarak ırksal üstünlük iddiası, antisemitizm ve yaşam alanı siyaseti.Almanya’da Hitler yönetiminin ideolojisidir.
Sınavda

Faşizm ile Nazizm; lider kültü, muhalefetin bastırılması ve militarizm bakımından benzerlik taşır. Nazizmde ırkçılık ve antisemitizm devlet politikasının merkezindedir. Sosyalizm ise farklı kolları bulunan geniş bir düşünce ailesidir; bütün sosyalist hareketler SSCB’nin yönetim biçimiyle özdeşleştirilemez.

Japonya’nın yükselişi ve Asya’da yayılmacılık

Öncesi

  • Japonya, XIX. yüzyıldaki Meiji dönüşümüyle sanayisini, eğitimini ve ordusunu geliştirmişti.
  • Sanayileşme; ham madde, enerji kaynakları ve dış pazar ihtiyacını artırdı.
  • Çin’deki siyasi parçalanma ve büyük devletlerin bölgedeki rekabeti, Japon yayılmacılığına uygun ortam sağladı.
  • Ordu ve donanmanın siyasetteki etkisinin artması, dış politikada askerî çözümleri güçlendirdi.

Süreç

  • 1931: Japonya, Çin’in kuzeydoğusundaki Mançurya’yı işgal etti.
  • 1932: Bölgede Japonya’ya bağımlı Mançukuo yönetimi kuruldu.
  • 1933: Japonya, işgalin eleştirilmesi üzerine Milletler Cemiyetinden çekilme kararı aldı.
  • 1937: Çin-Japon çatışmaları geniş çaplı savaşa dönüştü. Japon ordusu Çin’in önemli şehirlerini işgal etti.
  • 1940: Japonya, Almanya ve İtalya ile Üçlü Pakt’ı imzaladı.

Sonuç ve önemi

Doğu Asya’daki savaş genişledi ve siviller ağır kayıplar yaşadı. Japonya’nın yayılması, ABD ve diğer devletlerle ilişkilerini gerginleştirdi. Bölgesel çatışmalar, 1941’de Pasifik’teki büyük savaşın zeminini hazırladı.

Sınavda

1931 Mançurya → 1937 Çin’de geniş çaplı savaş → 1940 Üçlü Pakt → 1941 Pearl Harbor. Japonya’nın yayılmacılığını ekonomik kaynak ihtiyacı, askerî yönetimin etkisi ve bölgesel güç arayışıyla ilişkilendir.

Türkiye’nin değişen güç dengesi karşısındaki tutumu

Türkiye, Cumhuriyet’in ilk yıllarında bağımsızlığını ve egemenliğini güçlendirmeyi, komşularıyla sorunlarını diplomasiyle çözmeyi ve bölgesel güvenliği artırmayı amaçladı. Avrupa ve Asya’da gerilim yükselirken barışçı girişimlere ve bölgesel iş birliğine önem verdi.

GelişmeTarihÖnemi
Ankara Antlaşması1926Musul meselesi çözüldü; Musul Irak sınırlarında kaldı.
Milletler Cemiyetine üyelik1932Türkiye uluslararası iş birliğine katılımını artırdı.
Balkan Antantı1934Türkiye, Yunanistan, Yugoslavya ve Romanya arasında bölgesel güvenlik iş birliği kuruldu.
Montrö Boğazlar Sözleşmesi1936Boğazlar üzerindeki Türk denetimi ve güvenlik yetkileri güçlendirildi.
Sadabat Paktı1937Türkiye, İran, Irak ve Afganistan arasında saldırmazlık ve iyi komşuluk esasları benimsendi.
Hatay’ın Türkiye’ye katılması1939Atatürk döneminde yürütülen diplomatik sürecin ardından gerçekleşti.
Sınavda
  • Balkan Antantı: Türkiye, Yunanistan, Yugoslavya ve Romanya.
  • Sadabat Paktı: Türkiye, İran, Irak ve Afganistan.
  • Montrö: Boğazlar üzerindeki egemenlik ve güvenlik yetkileri.
  • Hatay: Atatürk döneminde başlatılan süreç, 1939’da Türkiye’ye katılmayla sonuçlandı.

Kendini dene

Soruları cevapladıktan sonra ilgili soruya tıklayarak cevabını kontrol et.

1917 Şubat ve Ekim devrimleri arasındaki fark nedir?

Şubat Devrimi Çarlığı sona erdirdi ve Geçici Hükûmet kuruldu. Ekim Devrimi’nde Bolşevikler Geçici Hükûmeti devirerek iktidarı ele geçirdi.

NEP’in amacı nedir? Stalin dönemindeki ekonomi politikalarından nasıl ayrılır?

NEP, ekonomiyi toparlamak için sınırlı özel ticaret ve üretime izin verdi. Stalin döneminde ise merkezî planlama, ağır sanayileşme ve zorunlu kolektifleştirme öne çıktı.

Sovyet politikaları Türk topluluklarını hangi alanlarda etkiledi?

İdari sınırlar, siyasi yönetim, dil ve eğitim, dinî hayat, tarım ve hayvancılık ile nüfus hareketleri üzerinde etkili oldu. Eğitim ve sanayileşmeyle birlikte baskı, kıtlık ve kültürel müdahaleler yaşandı.

İtalya’da faşizmin güçlenmesini kolaylaştıran koşulları yazınız.

Savaş sonrası beklentilerin karşılanmadığı düşüncesi, işsizlik, enflasyon, siyasi istikrarsızlık, sokak şiddeti ve komünizm korkusu faşist hareketin destek bulmasını kolaylaştırdı.

Faşizm ve Nazizmin ortak yönleri ve aralarındaki belirgin fark nedir?

İkisi de lider merkezli yönetim, militarizm ve muhalefetin bastırılmasını savundu. Nazizmde ırksal üstünlük iddiası ve antisemitizm, devlet politikasının merkezinde yer aldı.

Japonya’nın yayılmacılığının başlıca nedenleri nelerdir?

Ham madde ve pazar ihtiyacı, sanayileşme, ordunun siyasette artan etkisi ve Asya’da üstünlük kurma hedefi başlıca nedenlerdir.

Mançurya’nın işgali Milletler Cemiyeti açısından neyi göstermiştir?

Cemiyetin saldırgan bir büyük devleti durdurmak için yeterli ortak irade ve yaptırım gücü oluşturamadığını göstermiştir.

Balkan Antantı ve Sadabat Paktı’nın Türkiye’nin dış politikasıyla ilişkisini açıklayınız.

İki girişim de Türkiye’nin komşularıyla iş birliğini geliştirerek güvenliğini artırma ve bölgesel barışı koruma amacını yansıtır. Üyeleri ve coğrafi kapsamları farklıdır.

Aklında kalsın

İki dünya savaşı arasında SSCB’de merkezî planlama, İtalya’da faşizm, Almanya’da Nazizm ve Japonya’da askerî yayılmacılık dünya siyasetini etkiledi. Türkiye ise egemenliğini güçlendirmeyi ve bölgesel iş birliğiyle güvenliğini korumayı amaçladı.