Çağdaş Türk ve Dünya Tarihi 1. Ünite 4. Konu: II. Dünya Savaşı
Bu yazıda Çağdaş Türk ve Dünya Tarihi 1. ünite “Yeni Dünya Düzenine Doğru (1919–1945)” ünitesinin dördüncü konusu olan II. Dünya Savaşı ele alınıyor. Savaşın nedenlerini, cephelerini ve dönüm noktalarını; savaş sırasındaki konferansları, Türkiye’nin tutumunu ve savaş sonrası düzeni öncesi, süreci, sonuçları ve sınavda sorulabilecek yönleriyle öğreneceksin.
Bir bakışta II. Dünya Savaşı
- 1931–1939 · Yayılmacı adımlarJaponya, İtalya ve Almanya’nın işgalleri uluslararası barışı sarstı.
- 1 Eylül 1939 · Polonya’nın işgaliAlmanya’nın saldırısı, Avrupa’da II. Dünya Savaşı’nı başlattı.
- 1940 · Fransa’nın yenilgisiAlmanya Batı Avrupa’da geniş alanları ele geçirdi; Britanya’ya karşı hava harekâtı yürüttü.
- 22 Haziran 1941 · BarbarossaAlmanya, Sovyetler Birliği’ne saldırdı.
- 7 Aralık 1941 · Pearl HarborJapon saldırısı, ABD’nin savaşa girmesine yol açtı.
- 1942–1943 · Dönüm noktalarıMidway, El Alamein ve Stalingrad’da savaşın dengesi Müttefikler lehine değişti.
- 6 Haziran 1944 · NormandiyaMüttefikler Fransa’ya çıkarma yaptı.
- Mayıs 1945 · Almanya’nın teslimiAvrupa’daki savaş sona erdi.
- Ağustos 1945 · Atom bombalarıHiroşima ve Nagazaki’ye atom bombaları atıldı; SSCB Japonya’ya karşı savaşa girdi.
- 2 Eylül 1945 · Japonya’nın resmî teslimiII. Dünya Savaşı sona erdi.
- 24 Ekim 1945 · Birleşmiş MilletlerBM Şartı yürürlüğe girdi ve örgüt resmen kuruldu.
II. Dünya Savaşı’nın nedenleri
Öncesi
I. Dünya Savaşı sonunda kurulan düzen, uluslararası güvenlik sorunlarını tamamen çözemedi. Bazı devletler mevcut sınırları ve güç dağılımını değiştirmek için silahlanmaya ve işgallere yöneldi.
- Versailles düzenine tepki: Almanya, toprak kayıplarını ve askerî sınırlamaları kaldırmak istedi.
- Yayılmacı ideolojiler: Nazi Almanyası, faşist İtalya ve askerî etkisi artan Japonya, toprak ve nüfuz alanlarını genişletmeyi amaçladı.
- 1929 Buhranı: Ekonomik sıkıntılar siyasi kutuplaşmayı ve devletler arasındaki rekabeti artırdı.
- Milletler Cemiyetinin yetersizliği: Saldırgan devletlerin durdurulamaması yeni ihlalleri cesaretlendirdi.
- Silahlanma yarışı: Ordular ve savaş sanayileri büyüdü.
- Yatıştırma politikası: İngiltere ve Fransa’nın bazı Alman taleplerine taviz vererek savaşı önleme çabası, Hitler’in yayılmasını durduramadı.
Yeni bir savaşı önlemek amacıyla saldırgan bir devletin bazı taleplerine taviz verilmesidir. 1938 Münih Anlaşması, bu politikanın en çok bilinen örneklerindendir.
Süreç: Savaşa giden adımlar
| Yıl | Gelişme | Önemi |
|---|---|---|
| 1931 | Japonya’nın Mançurya’yı işgali | Asya’da yayılmacılık ve Milletler Cemiyetinin yetersizliği görünür oldu. |
| 1935 | İtalya’nın Habeşistan’a saldırması | Ortak güvenlik düzeni yeni bir darbe aldı. |
| 1936 | Almanya’nın Ren Bölgesi’ne asker sokması | Versailles ve Locarno düzenlemeleri ihlal edildi. |
| 1936–1939 | İspanya İç Savaşı | Farklı ideolojik kamplar karşı karşıya geldi; Almanya ve İtalya Franco’yu destekledi. |
| 1937 | Çin-Japon Savaşı’nın genişlemesi | Asya’daki çatışma büyük bir savaşa dönüştü. |
| Mart 1938 | Avusturya’nın Almanya’ya katılması: Anschluss | Almanya topraklarını genişletti. |
| Eylül 1938 | Münih Anlaşması | Çekoslovakya’nın Südet bölgesinin Almanya’ya bırakılması kabul edildi. |
| Mart 1939 | Çek topraklarının Alman işgaline uğraması | Hitler’in taleplerinin Südet bölgesiyle sınırlı olmadığı anlaşıldı. |
| Ağustos 1939 | Alman-Sovyet Saldırmazlık Paktı | İki devlet geçici uzlaşmaya gitti; gizli protokolde Doğu Avrupa için nüfuz alanları belirlendi. |
Sonuç ve önemi
İşgallerin durdurulamaması, uluslararası antlaşmaların caydırıcılığını azalttı. Almanya’nın Polonya’ya saldırmasıyla Avrupa’daki kriz büyük savaşa dönüştü.
- Savaşın temel nedenleri ile savaşı başlatan olay farklıdır.
- Başlatan olay: Almanya’nın 1 Eylül 1939’da Polonya’ya saldırması.
- Yatıştırma: Münih Anlaşması.
- Anschluss: Avusturya’nın Almanya tarafından ilhak edilmesi.
Savaşın tarafları
| Grup | Başlıca devletler | Dikkat |
|---|---|---|
| Mihver Devletleri | Almanya, İtalya, Japonya | İttifak zamanla şekillendi; Üçlü Pakt 1940’ta imzalandı. |
| Müttefik Devletler | Birleşik Krallık, Fransa, Çin; 1941’den itibaren SSCB ve ABD | Bütün devletler aynı tarihte savaşa girmedi. |
İttifaklar yalnızca ideolojik benzerliğe dayanmadı. Birbirinden farklı siyasi sistemlere sahip ABD, Birleşik Krallık ve SSCB, Mihver Devletlerine karşı ortak mücadele yürüttü.
SSCB ve ABD’yi savaşın 1939’daki başlangıcından itibaren Almanya’ya karşı savaşan devletler arasında gösterme. Almanya’nın SSCB’ye saldırısı ve ABD’nin savaşa girişi 1941’dedir.
Savaşın başlaması ve Almanya’nın ilerleyişi (1939–1940)
Öncesi
Almanya, Polonya üzerindeki taleplerini artırmıştı. İngiltere ve Fransa ise Polonya’nın güvenliğine ilişkin taahhütte bulunmuştu. Alman-Sovyet Paktı, Almanya’nın doğudan gelecek tepkiyi bir süre için azaltmasına imkân verdi.
Süreç
- 1 Eylül 1939: Almanya Polonya’ya saldırdı.
- 3 Eylül 1939: İngiltere ve Fransa Almanya’ya savaş ilan etti.
- 17 Eylül 1939: Sovyet birlikleri Polonya’nın doğusuna girdi.
- 1940: Almanya, Danimarka ve Norveç’e saldırdı; ardından Hollanda, Belçika ve Fransa üzerinden ilerledi.
- Fransa’nın yenilgisi: Haziran 1940’ta ateşkes imzalandı. Ülkenin bir bölümü Alman işgaline girdi; Vichy merkezli iş birlikçi yönetim kuruldu.
- Britanya Muharebesi: Almanya, İngiltere’nin hava gücünü etkisiz hâle getirmeye çalıştı. İngiliz hava savunması direndi; Almanların hava üstünlüğünü sağlayamaması işgal planını engelledi.
Sonuç ve önemi
Almanya, kısa sürede Avrupa’nın geniş bölümünü kontrol altına aldı. Ancak İngiltere’yi savaş dışı bırakamadı. Böylece savaşın kısa sürede bitmesi beklentisi gerçekleşmedi.
Blitzkrieg, zırhlı birlikler, motorlu kuvvetler ve hava desteğinin hızlı ve eş güdümlü kullanılmasıyla savunmanın yarılmasını amaçlayan savaş yöntemidir. Başarı için hızın yanında haberleşme, ikmal ve birlikler arası koordinasyon gerekir.
Savaşın genişlemesi: SSCB ve ABD’nin savaşa girmesi
Öncesi
Almanya Avrupa’da, Japonya ise Asya ve Pasifik’te daha geniş alanları denetlemek istiyordu. Bu hedefler, iki büyük devletin daha savaşın içine çekilmesine yol açtı.
Süreç
- Barbarossa Harekâtı – 22 Haziran 1941: Almanya, Sovyetler Birliği’ne saldırarak 1939’daki saldırmazlık paktını bozdu.
- Doğu Cephesi: Alman ordusu başlangıçta hızla ilerledi. Ancak Sovyet direnişi, geniş mesafeler, ikmal sorunları ve hava koşulları ilerleyişi zorlaştırdı.
- Pearl Harbor – 7 Aralık 1941: Japonya, Hawaii’deki Amerikan deniz üssüne saldırdı.
- ABD’nin katılması: ABD Japonya’ya savaş ilan etti; ardından Almanya ve İtalya ile de savaşa girdi.
- Küresel savaş: Avrupa, Kuzey Afrika, Atlantik, Çin, Güneydoğu Asya ve Pasifik’teki mücadeleler birbirine bağlandı.
Sonuç ve önemi
SSCB’nin insan gücü ve üretim kapasitesi ile ABD’nin büyük sanayi kaynakları, Müttefiklerin savaş gücünü artırdı. Ancak bu kaynakların askerî sonuca dönüşmesi zaman aldı.
- Barbarossa: Almanya’nın SSCB’ye saldırısı.
- Pearl Harbor: Japonya’nın ABD’ye saldırısı.
- Ortak tarih: İki olay da 1941’de gerçekleşmiştir.
- Yorum: ABD’nin savaşa girmesi, Müttefiklerin üretim ve ikmal kapasitesini güçlendirmiştir.
Savaşın dönüm noktaları (1942–1943)
Midway Deniz Muharebesi
Haziran 1942’de ABD ile Japonya arasında gerçekleşti. Japonya önemli uçak gemilerini ve eğitimli personelini kaybetti. Muharebe, Pasifik’te Japon ilerleyişinin sınırlandırılmasında ve savaşın dengesinin değişmesinde etkili oldu.
Kuzey Afrika: El Alamein ve Torch Harekâtı
- Stratejik önem: Kuzey Afrika mücadelesinde Süveyş Kanalı, Akdeniz ulaşımı ve bölgesel ikmal yolları önemliydi.
- İkinci El Alamein Muharebesi: Ekim–Kasım 1942’de İngiliz kuvvetleri, Alman-İtalyan kuvvetlerini geri çekilmeye zorladı.
- Torch Harekâtı: Kasım 1942’de Müttefikler Fransız Kuzey Afrikası’na çıkarma yaptı.
- Sonuç: Mihver kuvvetleri doğudan ve batıdan baskı altında kaldı; Mayıs 1943’te Kuzey Afrika’daki direnişleri sona erdi.
Stalingrad Muharebesi
1942–1943’te yaşanan mücadelede Alman kuvvetleri ağır kayıplara uğradı. Sovyet karşı taarruzu Alman birliklerinin kuşatılmasına yol açtı. Kuşatılmış birliklerin Şubat 1943’te teslim olması, Doğu Cephesi’nde önemli bir dönüm noktası oldu.
İtalya Cephesi
Müttefikler 1943’te Sicilya’ya çıktı. Mussolini görevden uzaklaştırıldı ve İtalya ateşkes yaptı. Ancak Alman kuvvetlerinin İtalya’daki varlığı nedeniyle ülkedeki çatışmalar devam etti.
| Dönüm noktası | Cephe | Önemi |
|---|---|---|
| Midway | Pasifik | Japon deniz gücüne ağır darbe vuruldu. |
| El Alamein ve Torch | Kuzey Afrika | Mihver kuvvetlerinin bölgeden çıkarılmasının yolu açıldı. |
| Stalingrad | Doğu Avrupa | Almanya büyük bir yenilgi aldı; Sovyet ilerleyişi güçlendi. |
| Sicilya Çıkarması | Akdeniz ve İtalya | İtalya’daki faşist yönetimin çözülmesini hızlandırdı. |
Midway–Pasifik, El Alamein–Kuzey Afrika, Stalingrad–Doğu Cephesi. Savaşın gidişini tek bir muharebeyle açıklamak yerine farklı cephelerdeki gelişmelerin birbirini nasıl desteklediğini göster.
Normandiya Çıkarması ve Almanya’nın teslimi
Öncesi
Sovyet ordusu doğudan ilerlerken Batılı Müttefikler, Fransa üzerinden Almanya’ya yönelmek için büyük bir çıkarma hazırladı. Harekât geniş bir deniz, hava ve kara koordinasyonu gerektiriyordu.
Süreç
- 6 Haziran 1944: Müttefik kuvvetler Fransa’nın Normandiya kıyılarına çıktı.
- Fransa’nın kurtarılması: Çıkarma alanı genişletildi; Alman kuvvetleri geri çekilmeye başladı.
- İki yönden ilerleyiş: Batılı Müttefikler batıdan, Sovyet ordusu doğudan Almanya’ya yöneldi.
- Berlin: Sovyet kuvvetleri başkente ulaştı; Hitler Nisan 1945’te intihar etti.
- Mayıs 1945: Almanya koşulsuz teslim oldu. Avrupa’da savaşın sona ermesi 8 Mayıs’ta, zaman farkı nedeniyle Sovyet geleneğinde 9 Mayıs’ta anılır.
Sonuç ve önemi
Nazi yönetimi sona erdi. Almanya Müttefik işgal bölgelerine ayrıldı. Avrupa’da savaş biterken Japonya’ya karşı mücadele devam etti.
Normandiya → 6 Haziran 1944 → Fransa. Almanya’nın teslim olması Avrupa’daki savaşı bitirmiştir; II. Dünya Savaşı’nın dünya genelindeki bitişi Japonya’nın teslimiyle gerçekleşmiştir.
Atom bombaları ve Japonya’nın teslim olması
Öncesi
ABD, Pasifik’te adalar üzerinden ilerleyerek Japonya’ya yaklaştı. Deniz ulaşımının kesilmesi ve yoğun hava bombardımanları Japonya’yı zorladı. Buna rağmen savaş 1945 yazında devam ediyordu.
Süreç
- 6 Ağustos 1945: ABD, Hiroşima’ya atom bombası attı.
- 8 Ağustos: SSCB Japonya’ya savaş ilan etti; ardından Mançurya’daki Japon kuvvetlerine saldırdı.
- 9 Ağustos: ABD, Nagazaki’ye ikinci atom bombasını attı.
- 15 Ağustos: Japonya teslim olacağını halka duyurdu.
- 2 Eylül 1945: Resmî teslim belgesi imzalandı ve II. Dünya Savaşı sona erdi.
Sonuç ve önemi
Atom bombaları büyük sivil kayıplara ve uzun süreli sağlık sorunlarına neden oldu. Japonya’nın tesliminde atom bombaları, Sovyetlerin savaşa girmesi, askerî yenilgiler ve ekonomik yıkım birlikte değerlendirilir. Savaşın sona ermesiyle nükleer silahların dünya siyasetindeki etkisi yeni bir dönemi başlattı.
- 6 Ağustos: Hiroşima.
- 9 Ağustos: Nagazaki.
- 15 Ağustos: Japonya’nın teslim kararını duyurması.
- 2 Eylül: Resmî teslim ve savaşın sona ermesi.
Savaş sırasındaki konferanslar
Müttefikler, savaşın nasıl yürütüleceğini ve savaş sonrası düzeni görüşmek için bir araya geldi. Ortak düşmana karşı iş birliği yapılırken savaş sonrası çıkar farklılıkları da ortaya çıktı.
| Görüşme | Tarih | Başlıca konu |
|---|---|---|
| Atlantik Bildirisi | 1941 | Roosevelt ve Churchill, savaş sonrası barış düzenine ilişkin ortak ilkeleri açıkladı. |
| Kazablanka | Ocak 1943 | Roosevelt ve Churchill savaş stratejisini görüştü; Mihverin koşulsuz teslimi hedefi öne çıktı. |
| I. Kahire | Kasım 1943 | ABD, İngiltere ve Çin, Japonya’ya karşı mücadeleyi ve Uzak Doğu’nun geleceğini görüştü. |
| Tahran | Kasım–Aralık 1943 | Roosevelt, Churchill ve Stalin ortak askerî stratejiyi ve Fransa’ya çıkarma planını görüştü. |
| Yalta | Şubat 1945 | Almanya’nın işgali, Avrupa’nın geleceği, BM ve SSCB’nin Japonya’ya karşı savaşa katılması ele alındı. |
| Potsdam | Temmuz–Ağustos 1945 | Almanya’nın yönetimi ve silahsızlandırılması görüşüldü; Müttefikler arasındaki ayrılıklar belirginleşti. |
Tahran ve Yalta: Roosevelt, Churchill ve Stalin. Potsdam: ABD’yi Truman temsil etti; İngiltere’de seçim sonucuyla Churchill’in yerini konferans sırasında Attlee aldı. Bütün konferanslarda aynı liderlerin bulunduğunu varsayma.
II. Dünya Savaşı’nda Türkiye’nin tutumu
Öncesi
Türkiye, stratejik konumu nedeniyle hem Mihver hem de Müttefik devletler için önemliydi. Cumhurbaşkanı İsmet İnönü yönetimi, ülkeyi fiilî savaştan uzak tutarken güvenliği korumaya çalıştı.
Süreç
- 1939: Türkiye, İngiltere ve Fransa ile karşılıklı yardım antlaşması imzaladı.
- 1941: Almanya ile Dostluk Antlaşması yapıldı. Türkiye farklı güçlerle ilişkilerini sürdürerek savaş dışında kalmaya çalıştı.
- Adana Görüşmeleri – Ocak 1943: Churchill, İnönü ile görüştü. Türkiye’nin Müttefikler yanında savaşa girmesi ele alındı; Türk tarafı askerî hazırlık ve donanım eksikliklerini vurguladı.
- II. Kahire Görüşmeleri – Aralık 1943: İnönü, Roosevelt ve Churchill ile bir araya geldi. Türkiye’nin savaşa katılması ve askerî yardım konuları görüşüldü.
- 1944: Türkiye, Almanya ile diplomatik ilişkilerini kesti.
- 23 Şubat 1945: Almanya ve Japonya’ya savaş ilan etti. Ancak fiilen cephelerde savaşmadı.
Sonuç ve önemi
Türkiye büyük çaplı savaş yıkımından uzak kaldı; fakat seferberlik, savunma harcamaları ve dış ticaret sorunları nedeniyle ekonomik güçlük yaşadı. Savaşın sonunda Müttefiklerle birlikte yeni uluslararası düzene ve Birleşmiş Milletlerin kuruluşuna katıldı.
- Adana: İnönü–Churchill, 1943.
- II. Kahire: İnönü–Roosevelt–Churchill, 1943.
- 23 Şubat 1945: Türkiye’nin Almanya ve Japonya’ya savaş ilanı.
- Karıştırma: Savaş ilan etmek ile fiilen cephede savaşmak aynı değildir.
Savaşın sonuçları ve Birleşmiş Milletler
Savaşın başlıca sonuçları
- Milyonlarca asker ve sivil hayatını kaybetti; şehirler, üretim tesisleri ve ulaşım altyapıları yıkıldı.
- Avrupa devletlerinin gücü azalırken ABD ve SSCB başlıca küresel güçler hâline geldi.
- Almanya ve Japonya yenildi; işgal ve yeniden yapılanma süreçleri başladı.
- Savaş suçları ve soykırım, uluslararası yargılama ve insan haklarının korunması konularını öne çıkardı.
- Sömürgeci devletlerin zayıflaması, Asya ve Afrika’daki bağımsızlık hareketlerini güçlendirdi.
- Nükleer silahlar, güvenlik anlayışını değiştirdi.
- ABD ile SSCB arasındaki çıkar ve ideoloji farklılıkları, sonraki dönemde Soğuk Savaş’ın oluşmasına zemin hazırladı.
Birleşmiş Milletlerin kurulması
Yeni bir dünya savaşını önlemek amacıyla hazırlanan BM Şartı, 26 Haziran 1945’te San Francisco’da imzalandı. Şartın 24 Ekim 1945’te yürürlüğe girmesiyle Birleşmiş Milletler resmen kuruldu. Türkiye kurucu üyeler arasında yer aldı.
Güvenlik Konseyinin beş daimi üyesine özel yetkiler ve veto hakkı tanındı. Kuruluş dönemindeki daimi üyeler ABD, SSCB, Birleşik Krallık, Fransa ve Çin idi. Bu düzen, büyük güçlerin örgüt içinde tutulmasını amaçlarken çıkar çatışmaları karar almayı zorlaştırabildi.
26 Haziran 1945: BM Şartı’nın imzalanması. 24 Ekim 1945: Yürürlüğe girmesi ve BM’nin resmen kurulması.
Kendini dene
Soruları kendi cümlelerinle cevapla, ardından açıklamayı aç.
II. Dünya Savaşı’nın nedenleri ile savaşı başlatan olay arasındaki fark nedir?
Versailles’a tepki, yayılmacılık, ekonomik kriz ve ortak güvenliğin başarısızlığı temel nedenlerdir. Avrupa’daki savaşı başlatan olay, Almanya’nın 1 Eylül 1939’da Polonya’ya saldırmasıdır.
Yatıştırma politikasının en bilinen örneği nedir? Neden başarısız olmuştur?
1938 Münih Anlaşması’dır. Verilen tavizler Hitler’in taleplerini sona erdirmemiş; Almanya daha fazla bölgeyi işgal etmiştir.
Barbarossa ve Pearl Harbor’ın savaşın kapsamına etkisi nedir?
Barbarossa ile SSCB, Pearl Harbor’ın ardından ABD savaşa katılmıştır. Savaş daha geniş coğrafyalara yayılmış ve Müttefiklerin insan gücü ile üretim kaynakları büyümüştür.
Midway, El Alamein ve Stalingrad hangi cephelerle ilişkilidir?
Midway Pasifik, El Alamein Kuzey Afrika, Stalingrad Doğu Cephesi ile ilişkilidir. Üçü de Mihverin ilerleyişinin durdurulmasında etkili olmuştur.
Normandiya Çıkarması’nın amacı ve sonucu nedir?
Fransa’ya çıkarma yaparak Almanya’ya batıdan ilerlemek amaçlanmıştır. Fransa’nın kurtarılmasını ve Almanya’nın iki yönden sıkıştırılmasını sağlamıştır.
Almanya’nın teslimi ile Japonya’nın teslimini tarihleriyle ayırınız.
Almanya Mayıs 1945’te teslim olmuş ve Avrupa’daki savaş sona ermiştir. Japonya’nın resmî teslimi 2 Eylül 1945’tir; bu tarih savaşın dünya genelindeki bitişini ifade eder.
Türkiye’nin savaş yıllarındaki temel hedefi neydi?
Güvenliğini ve bağımsızlığını koruyarak fiilî savaşın dışında kalmaktı. Türkiye farklı devletlerle ilişkilerini sürdürmüş, askerî hazırlık yapmış ve savaşa girme baskılarını diplomasiyle yönetmeye çalışmıştır.
Adana ve II. Kahire görüşmelerinin ortak gündemi nedir?
Türkiye’nin Müttefikler yanında savaşa katılması ve bunun için gerekli askerî hazırlık ile yardım koşullarıdır.
Savaş sonrasında ABD ve SSCB’nin öne çıkmasının nedenlerini açıklayınız.
Avrupa’daki diğer büyük devletlerin güç kaybına karşılık iki devletin askerî, siyasi ve ekonomik etkisi artmıştır. Savaştaki rolleri ve sahip oldukları kaynaklar yeni güç dengesini şekillendirmiştir.
BM hangi ihtiyaçtan doğmuştur ve ne zaman resmen kurulmuştur?
Yeni bir dünya savaşını önleme ve uluslararası güvenliği koruma ihtiyacından doğmuştur. BM Şartı 26 Haziran 1945’te imzalanmış, 24 Ekim 1945’te yürürlüğe girmiştir.
II. Dünya Savaşı, 1939’da Polonya’nın işgaliyle Avrupa’da başladı; 1941’de SSCB ve ABD’nin katılmasıyla genişledi; 1942–1943’te dengesi değişti ve 1945’te sona erdi. Savaş, ABD ve SSCB’nin öne çıktığı ve BM’nin kurulduğu yeni bir dünya düzeni doğurdu.