12. Sınıf İnkılap Tarihi 1. Ünite 4. Konu: Atatürk Dönemi İç Siyasi Gelişmeler
Bu yazıda 12. sınıf T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük 1. ünite “Modern Türk Devletinin Doğuşu” ünitesinin dördüncü konusu olan Atatürk Dönemi'ndeki iç siyasi gelişmeleri özetliyoruz. II. Meclisin açılışını, Halk Fırkasının kuruluşunu, Ankara'nın başkent oluşunu, Terakkiperver Cumhuriyet Fırkasını, Şeyh Sait İsyanı'nı ve Takrir-i Sükûn Kanunu'nu, Atatürk'e suikast girişimini, Serbest Cumhuriyet Fırkasını ve Menemen Olayı'nı nedenleri ve sonuçlarıyla öğreneceksin. Ünitenin tamamını PDF olarak da indirebilirsin.
Bir bakışta iç siyasi gelişmeler
- 11 Ağustos 1923 · II. Meclisin açılışıLozan'ı onaylayan ve inkılapları yapan meclis göreve başladı.
- 9 Eylül 1923 · Halk FırkasıCumhuriyet'in ilk siyasi partisi kuruldu.
- 13 Ekim 1923 · Ankara'nın başkent oluşuYeni devletin merkezi belirlendi.
- 29 Ekim 1923 · Cumhuriyet'in ilanıDevletin yönetim biçiminin adı kondu.
- 17 Kasım 1924 · Terakkiperver Cumhuriyet Fırkasıİlk muhalefet partisi kuruldu.
- 13 Şubat 1925 · Şeyh Sait İsyanıCumhuriyet'e yönelik ilk büyük isyan çıktı.
- 4 Mart 1925 · Takrir-i Sükûn KanunuHükûmete olağanüstü yetkiler verildi.
- Haziran 1926 · İzmir Suikastı girişimiAtatürk'e yönelik suikast planı ortaya çıkarıldı.
- 12 Ağustos 1930 · Serbest Cumhuriyet FırkasıÇok partili hayata ikinci kez geçilmek istendi.
- 23 Aralık 1930 · Menemen OlayıRejime karşı girişim bastırıldı.
II. Meclisin açılışı ve Halk Fırkasının kurulması (1923)
Öncesi
I. Meclis, vatanı kurtarmak amacıyla bir araya gelmiş farklı görüşteki insanlardan oluşuyordu. Savaş kazanıldıktan sonra bu görüş ayrılıkları su yüzüne çıktı. Mecliste Mustafa Kemal Paşa'yı destekleyenler Müdafaa-i Hukuk Grubu'nda (Birinci Grup), muhalifler ise İkinci Grup'ta toplandı. Saltanatın kaldırılması ve Lozan görüşmelerinin kesilmesi sırasında tartışmalar sertleşti. Savaşın yorgunluğunu taşıyan bu meclisle barışı onaylamak ve inkılapları gerçekleştirmek güçtü. Meclis, Nisan 1923'te seçimlerin yenilenmesine karar verdi.
Süreç
Mustafa Kemal Paşa seçimlerden önce, yapılması düşünülen işleri açıklayan Dokuz Umde (Dokuz İlke) adlı bildiriyi yayımladı. Bildiride egemenliğin millete ait olduğu, saltanatın kaldırılması kararının değişmeyeceği, güvenliğin sağlanacağı, ekonominin ve eğitimin geliştirileceği belirtiliyordu. Seçimleri Müdafaa-i Hukuk Grubu'nun adayları kazandı.
II. Meclis 11 Ağustos 1923'te açıldı. İlk önemli işi Lozan Barış Antlaşması'nı onaylamak oldu. Bu sırada Mustafa Kemal Paşa, Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti'ni bir siyasi partiye dönüştürdü: 9 Eylül 1923'te Halk Fırkası kuruldu. Partinin genel başkanlığına Mustafa Kemal Paşa seçildi. Partinin adı 1924'te Cumhuriyet Halk Fırkası oldu.
Sonuç ve önemi
II. Meclis, Cumhuriyet'i ilan eden, halifeliği kaldıran ve temel inkılapları gerçekleştiren meclistir; bu yüzden inkılapçı meclis olarak anılır. Halk Fırkası, Millî Mücadele'yi yürüten örgütün devamıdır ve Cumhuriyet'in ilk siyasi partisidir. Partinin kurulmasıyla inkılapları hazırlayacak ve uygulayacak siyasi kadro oluştu; siyasi hayat kurumsal bir yapıya kavuştu.
- Nasıl sorulur: “I. Meclis ile II. Meclisi görevleri bakımından karşılaştırınız.” ve “Halk Fırkası hangi örgütün devamıdır?”
- Beklenen cevap: I. Meclis Millî Mücadele'yi yürüten ve devleti kuran meclistir; II. Meclis Lozan'ı onaylayan ve inkılapları yapan meclistir. Halk Fırkası, Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti'nin devamıdır.
- Çeldirici: “Lozan Antlaşması'nı I. Meclis onaylamıştır.” ifadesi yanlıştır; I. Meclis görüşmeleri başlatmış, antlaşmayı II. Meclis onaylamıştır. “Saltanatı II. Meclis kaldırmıştır.” ifadesi de yanlıştır; saltanatı I. Meclis kaldırmıştır.
- Karıştırma: I. Meclis'teki gruplar parti değildir. İlk siyasi parti Halk Fırkası'dır.
Ankara'nın başkent oluşu ve Cumhuriyet'in ilanı (Ekim 1923)
Öncesi
Lozan'dan sonra İtilaf kuvvetleri İstanbul'u boşalttı. Yüzyıllardır başkent olan İstanbul'un yeniden yönetim merkezi olması bekleniyordu; yabancı devletler de elçiliklerini İstanbul'da tutuyordu. Ancak yeni devletin başkentinin neresi olduğu resmen belli değildi. Devletin yönetim biçiminin adı da konmamıştı: Saltanat kaldırılmış, fakat devlet başkanının kim olduğu belirsiz kalmıştı. Meclis hükûmeti sisteminde bakanların tek tek seçilmesi hükûmet kurmayı zorlaştırıyordu.
Süreç
13 Ekim 1923'te kabul edilen kanunla Ankara başkent ilan edildi. Ankara'nın seçilmesinde şu nedenler etkili oldu:
- Millî Mücadele'nin merkezi olması ve meclisin burada bulunması
- Anadolu'nun ortasında, savunmaya elverişli ve güvenli bir konumda olması
- İstanbul'un Boğazlar nedeniyle dış saldırılara açık olması
- İstanbul'un saltanatı ve halifeliği hatırlatması; yeni devletin eski düzenden farklı olduğunun gösterilmek istenmesi
- Yabancı etkilerden uzak, millî bir merkez kurma isteği
Ekim 1923'ün sonunda hükûmet istifa etti ve yeni hükûmet kurulamadı. Bu bunalım üzerine 29 Ekim 1923'te anayasada değişiklik yapılarak Cumhuriyet ilan edildi. Mustafa Kemal Paşa ilk cumhurbaşkanı seçildi, İsmet Paşa ilk hükûmeti kurdu.
Sonuç ve önemi
Başkentin belirlenmesiyle devletin yönetim merkezi sorunu çözüldü; yeni devletin Osmanlı'nın devamı değil, millî egemenliğe dayanan farklı bir devlet olduğu vurgulandı. Cumhuriyet'in ilanıyla devletin adı ve devlet başkanlığı sorunu çözüldü, kabine sistemine geçilerek hükûmet bunalımı sona erdi. Bu iki karar, yeni Türk devletinin kurumsallaşmasının ilk adımlarıdır.
- Nasıl sorulur: “Ankara'nın başkent yapılmasının nedenlerini yazınız.” ve “Cumhuriyet'in ilanı hangi sorunları çözmüştür?”
- Beklenen cevap: Ankara güvenli ve merkezî bir konumdadır, Millî Mücadele'nin merkezidir; İstanbul ise dış saldırılara açıktır. Cumhuriyet'in ilanıyla rejimin adı, devlet başkanlığı ve hükûmet bunalımı sorunları çözülmüştür.
- Karıştırma: Ankara 1919'da Millî Mücadele'nin merkezi, 1923'te resmî başkent olmuştur. Başkentlik Cumhuriyet'in ilanından önce gerçekleşmiştir.
Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası (1924-1925)
Öncesi
Cumhuriyet'in ilanı ve Mart 1924'te halifeliğin kaldırılması, Millî Mücadele'nin önde gelen bazı komutanlarında rahatsızlık yarattı. Kâzım Karabekir, Ali Fuat (Cebesoy), Refet (Bele) ve Rauf (Orbay) gibi isimler bu kararların kendilerine danışılmadan ve aceleyle alındığını düşünüyordu. Hem komutanlık hem mebusluk yapan paşalardan iki görevden birini seçmeleri istenince bazıları ordudaki görevinden ayrılarak mecliste kaldı. Halk Fırkası içinde hükûmetin uygulamalarına karşı bir muhalefet oluştu. Mustafa Kemal Paşa da hükûmetin denetlenmesi ve demokrasinin gelişmesi için farklı görüşlerin partiler hâlinde temsil edilmesini gerekli görüyordu.
Süreç
Halk Fırkası'ndan ayrılan mebuslar 17 Kasım 1924'te Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası'nı kurdu. Partinin başkanı Kâzım Karabekir Paşa'ydı. Parti ekonomide liberalizmi savunuyor, cumhurbaşkanının partiler üstü olmasını istiyordu. Programındaki “Parti, dinî düşünce ve inançlara saygılıdır.” ifadesi, inkılaplara karşı olanların parti çevresinde toplanmasına yol açtı.
13 Şubat 1925'te Doğu Anadolu'da Şeyh Sait İsyanı çıktı. İsyancılar halifeliği geri getirme iddiasıyla hareket etti ve isyan kısa sürede geniş bir alana yayıldı. İsyanın, Musul sorununun görüşüldüğü günlerde çıkması, İngiltere'nin isyanı desteklediği yönündeki görüşleri güçlendirdi. Olaylar karşısında yetersiz kalan Fethi Bey Hükûmeti istifa etti; yeni hükûmeti İsmet Paşa kurdu.
Meclis 4 Mart 1925'te Takrir-i Sükûn Kanunu'nu çıkardı. Kanun, hükûmete ülkede düzeni bozacak her türlü kuruluşu ve yayını yasaklama yetkisi veriyordu. Ankara'da ve isyan bölgesinde İstiklal Mahkemeleri yeniden kuruldu. İsyan bastırıldı; elebaşları yargılanarak cezalandırıldı. İsyanla ilişkisi olduğu gerekçesiyle Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası Haziran 1925'te kapatıldı.
Sonuç ve önemi
Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası, Cumhuriyet'in ilk muhalefet partisidir; çok partili hayata geçişin ilk denemesidir. Şeyh Sait İsyanı ise Cumhuriyet'e ve inkılaplara yönelik ilk büyük isyandır. İsyan iki sonuç doğurdu: Çok partili hayat denemesi başarısız oldu ve bu deneme bir süre ertelendi; Türkiye iç sorunla uğraştığı için Musul konusunda İngiltere karşısında zayıf düştü. Takrir-i Sükûn Kanunu'nun sağladığı ortamda inkılaplar hız kazandı. Olaylar, rejimin henüz yeterince yerleşmediğini ve toplumun çok partili hayata hazır olmadığını gösterdi.
- Nasıl sorulur: “Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası'nın kapatılma nedenini açıklayınız.” ve “Şeyh Sait İsyanı'nın iç ve dış politikadaki sonuçlarını yazınız.”
- Beklenen cevap: Parti, Şeyh Sait İsyanı'yla ilişkilendirildiği ve rejim karşıtlarının toplandığı bir merkez hâline geldiği için kapatılmıştır. İç sonuç: Takrir-i Sükûn çıkarıldı, İstiklal Mahkemeleri kuruldu, çok partili hayat ertelendi. Dış sonuç: Musul sorununun Türkiye aleyhine çözülmesinde etkili oldu.
- Çeldirici: “Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası Atatürk'ün isteğiyle kurulmuştur.” ifadesi yanlıştır; Atatürk'ün isteğiyle kurulan parti Serbest Cumhuriyet Fırkası'dır.
- Karıştırma: Takrir-i Sükûn Kanunu Şeyh Sait İsyanı üzerine, Hıyanet-i Vataniye Kanunu ise 1920'de TBMM'ye karşı ayaklanmalar üzerine çıkarılmıştır.
Atatürk'e suikast girişimi (1926)
Öncesi
Takrir-i Sükûn döneminde muhalefet susturulmuş, şapka ve kıyafet inkılabı, tekke ve zaviyelerin kapatılması, Medeni Kanun gibi köklü inkılaplar art arda gerçekleştirilmişti. Yönetimden uzaklaşan bazı eski İttihat ve Terakki mensupları ile kapatılan partiye yakın kimi kişiler, siyasi yoldan sonuç alamayacaklarını düşünüyordu. Bu kişilere göre rejimi değiştirmenin yolu Mustafa Kemal Paşa'yı ortadan kaldırmaktı.
Süreç
Suikastçılar, Mustafa Kemal Paşa'nın Haziran 1926'da yapacağı İzmir gezisi sırasında harekete geçmeyi planladı. Ancak gezi bir gün gecikti; suikastçıları kaçıracak olan motorcu durumu yetkililere bildirdi ve suikastçılar yakalandı. Sanıklar İzmir'de ve Ankara'da İstiklal Mahkemesi'nde yargılandı; suçlu bulunanlar cezalandırıldı. Davada bazı eski İttihatçılar ve kapatılan partinin kimi üyeleri de yargılandı; Millî Mücadele'nin komutanları beraat etti.
Mustafa Kemal Paşa olaydan sonra şunu söyledi: “Benim naçiz vücudum bir gün elbet toprak olacaktır; fakat Türkiye Cumhuriyeti ilelebet payidar kalacaktır.”
Sonuç ve önemi
Suikast girişimi, hedefin yalnızca bir kişi değil, Cumhuriyet rejimi ve inkılaplar olduğunu gösterdi. Yurdun her yerinde tepki mitingleri yapıldı; halkın Mustafa Kemal Paşa'ya ve Cumhuriyet'e bağlılığı ortaya çıktı. Davalar sonunda rejime karşı örgütlü muhalefet etkisini yitirdi. Mustafa Kemal Paşa'nın sözü, Cumhuriyet'in kişilere değil kurumlara ve millete dayandığını vurgular.
- Nasıl sorulur: Atatürk'ün sözü verilir; “Bu sözle vurgulanmak istenen nedir?” diye sorulur.
- Beklenen cevap: Cumhuriyet'in kişilere bağlı olmadığı, kurumlarıyla ve milletin iradesiyle sonsuza kadar yaşayacağı vurgulanır.
- Karıştırma: Suikast girişimi İzmir'de (1926), Menemen Olayı ise İzmir'in Menemen ilçesinde (1930) yaşanmıştır.
Serbest Cumhuriyet Fırkası (1930)
Öncesi
1925'ten sonra ülke tek partiyle yönetildi. Mecliste hükûmeti eleştiren ve denetleyen bir muhalefet yoktu; bu durum halkın şikâyetlerinin meclise yansımasını zorlaştırıyordu. 1929 Dünya Ekonomik Bunalımı Türkiye'yi de etkiledi: Tarım ürünlerinin fiyatları düştü, köylünün ve tüccarın geliri azaldı, hükûmetin ekonomi politikasına tepkiler arttı. Mustafa Kemal Paşa yurt gezilerinde bu hoşnutsuzluğu yakından gördü. Hükûmetin denetlenmesini sağlamak, halkın isteklerini meclise taşımak ve demokrasiyi yerleştirmek için yeni bir partinin kurulmasını istedi.
Süreç
Mustafa Kemal Paşa, yakın arkadaşı Paris Büyükelçisi Fethi (Okyar) Bey'den bir muhalefet partisi kurmasını istedi. 12 Ağustos 1930'da Serbest Cumhuriyet Fırkası kuruldu. Atatürk partiye güven vermek için kız kardeşi Makbule Hanım'ın ve bazı yakın arkadaşlarının partiye üye olmasını sağladı. Parti cumhuriyetçi ve laikti; ekonomide ise devletçiliğe karşı liberalizmi savunuyordu.
Parti kısa sürede beklenenden çok ilgi gördü. Fethi Bey'in İzmir gezisinde büyük kalabalıklar toplandı; gösteriler sırasında olaylar çıktı. Hükûmetten hoşnut olmayanların yanında rejim ve inkılap karşıtları da partiye yöneldi. Yerel seçimlerden sonra iki parti arasındaki gerginlik arttı. Fethi Bey, Atatürk'le karşı karşıya gelmek istemediğini belirterek 17 Kasım 1930'da partiyi kendi kararıyla kapattı.
Sonuç ve önemi
Serbest Cumhuriyet Fırkası, çok partili hayata geçişin ikinci denemesidir ve bu deneme de başarısız olmuştur. Parti hükûmet kararıyla değil, kurucusu tarafından kapatılmıştır. Deneme, Atatürk'ün demokrasiyi ve hükûmetin denetlenmesini istediğini gösterir. Aynı zamanda halkın ekonomik sıkıntılarını ve inkılapların henüz yeterince benimsenmediğini ortaya koymuştur. Bu deneyimden sonra ekonomide devletçilik uygulamalarına ağırlık verildi; inkılapları halka anlatmak için Halkevleri gibi kurumlar açıldı. Çok partili hayata ancak 1946'da geçilebildi.
| Ölçüt | Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası | Serbest Cumhuriyet Fırkası |
|---|---|---|
| Kuruluşu | 1924; Halk Fırkası'ndan ayrılan mebuslar kurdu. | 1930; Atatürk'ün isteğiyle kuruldu. |
| Lideri | Kâzım Karabekir | Fethi Okyar |
| Ekonomi görüşü | Liberalizm | Liberalizm |
| Kapanışı | Şeyh Sait İsyanı'ndan sonra hükûmet kararıyla kapatıldı. | Kurucusu tarafından kapatıldı. |
| Ortak yön | İkisi de çok partili hayata geçiş denemesidir; ikisinde de rejim karşıtları partiye yönelmiş ve deneme başarısız olmuştur. | |
- Nasıl sorulur: “Atatürk'ün çok partili hayata geçmek istemesinin gerekçelerini yazınız.” ve iki partinin karşılaştırılması.
- Beklenen cevap: Hükûmetin mecliste denetlenmesi, halkın isteklerinin meclise yansıması, farklı görüşlerin temsil edilmesi ve demokrasinin yerleşmesi.
- Çeldirici: “Serbest Cumhuriyet Fırkası hükûmet tarafından kapatılmıştır.” ifadesi yanlıştır; partiyi Fethi Bey kapatmıştır. “Atatürk Dönemi'nde çok partili hayata geçilmiştir.” ifadesi de yanlıştır; denemeler başarısız olmuş, geçiş 1946'da gerçekleşmiştir.
- Karıştırma: Fethi Okyar, 1925'te Şeyh Sait İsyanı sırasında istifa eden başbakan, 1930'da ise Serbest Cumhuriyet Fırkası'nın kurucusudur.
Menemen Olayı (23 Aralık 1930)
Öncesi
Serbest Cumhuriyet Fırkası'nın kapatılması, partiye umut bağlayan rejim karşıtlarında hayal kırıklığı yarattı. Ekonomik bunalımın etkileri sürüyordu. Tekke ve zaviyeler 1925'te kapatılmıştı; ancak bazı gruplar gizlice faaliyet göstermeyi sürdürüyordu. Serbest Fırka'nın en çok destek gördüğü Ege Bölgesi, bu gruplar için elverişli bir ortam olarak görüldü.
Süreç
23 Aralık 1930'da Derviş Mehmed ve yanındakiler İzmir'in Menemen ilçesine geldi. Halkı dini korumak iddiasıyla ayaklanmaya çağırdılar. Olayı bastırmak için küçük bir birlikle bölgeye gelen yedek subay öğretmen Asteğmen Mustafa Fehmi Kubilay'ı ve iki mahalle bekçisini şehit ettiler. Askerî birliklerin gelmesiyle isyan bastırıldı. Bölgede sıkıyönetim ilan edildi; sorumlular askerî mahkemede yargılanarak cezalandırıldı.
Sonuç ve önemi
Menemen Olayı, Cumhuriyet'e ve laiklik ilkesine yönelik bir saldırıdır. Olay, inkılapların halka yeterince anlatılamadığını ve rejimin korunması için eğitim ve kültür çalışmalarına ağırlık verilmesi gerektiğini gösterdi. Bu nedenle Halkevleri gibi kurumlarla inkılapların halka benimsetilmesine çalışıldı. Kubilay, Cumhuriyet'i korurken şehit düşen genç bir öğretmen ve subay olarak inkılap şehidi sayılır.
- Nasıl sorulur: “Şeyh Sait İsyanı ile Menemen Olayı'nın ortak yönleri nelerdir?” ve “Menemen Olayı hangi ilkeye yöneliktir?”
- Beklenen cevap: İkisi de Cumhuriyet rejimine ve laikliğe karşıdır; ikisi de çok partili hayat denemelerinin ardından yaşanmıştır; ikisi de rejimin henüz tam yerleşmediğini göstermiştir.
- Çeldirici: “Menemen Olayı üzerine Serbest Cumhuriyet Fırkası kapatılmıştır.” ifadesi yanlıştır; parti olaydan önce kapanmıştır.
- Karıştırma: Şeyh Sait İsyanı Terakkiperver döneminde (1925), Menemen Olayı Serbest Fırka'nın kapanmasından sonra (1930) yaşanmıştır.
İç siyasi gelişmeler ve devletin kurumsallaşması
Arka plan
Bir devletin kurumsallaşması, yönetimin kişilere değil kurallara ve kalıcı kurumlara dayanması demektir. 1923'te yeni Türk devletinin sınırları çizilmiş, bağımsızlığı tanınmıştı; ancak başkenti, yönetim biçiminin adı, partileri ve siyasi gelenekleri henüz oluşmamıştı. 1923-1930 arasındaki iç siyasi gelişmeler bu boşlukların doldurulması sürecidir.
Açıklama
| Gelişme | Kurumsallaşmaya katkısı |
|---|---|
| II. Meclisin açılışı | Barışı onaylayan ve inkılapları yapan yasama organı oluştu. |
| Halk Fırkası'nın kurulması | Siyasi hayat parti temeline oturdu; inkılapları uygulayacak kadro oluştu. |
| Ankara'nın başkent oluşu | Devletin yönetim merkezi belirlendi. |
| Cumhuriyet'in ilanı | Rejimin adı kondu; cumhurbaşkanlığı ve kabine sistemi kuruldu. |
| Muhalefet partisi denemeleri | Demokrasi ve denetim arayışını gösterdi; toplumun hazır olmadığı görüldü. |
| Takrir-i Sükûn ve İstiklal Mahkemeleri | Devlet otoritesi sağlandı; inkılaplar için uygun ortam oluştu. |
| İsyan ve suikast girişimlerinin bastırılması | Rejim korundu; Cumhuriyet'in kişilere değil kurumlara dayandığı vurgulandı. |
Sonuç ve önemi
Bu dönemde yeni Türk devleti kurumlarını oluşturdu ve rejimini güvence altına aldı. Çok partili hayat denemelerinin başarısız olması, demokrasinin yalnızca parti kurmakla değil, onu taşıyacak toplumsal ve kültürel zeminle mümkün olduğunu gösterdi. Bu yüzden 1930'lu yıllarda eğitime, kültüre ve ekonomik kalkınmaya ağırlık verildi.
- Nasıl sorulur: “Atatürk Dönemi'ndeki iç siyasi gelişmelerin yeni Türk devletinin kurumsallaşmasındaki rolünü açıklayınız.” Olayların kronolojik sıralanması da istenir.
- Beklenen cevap: Gelişmeleri sırala ve her birini bir kurumla eşleştir: meclis, parti, başkent, cumhurbaşkanlığı, muhalefet denemeleri.
- Sıralama: II. Meclis, Halk Fırkası, Ankara'nın başkent oluşu, Cumhuriyet'in ilanı, Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası, Şeyh Sait İsyanı, Takrir-i Sükûn, suikast girişimi, Serbest Cumhuriyet Fırkası, Menemen Olayı.
Hızlı tekrar
| Gelişme | Tarih | En önemli özelliği |
|---|---|---|
| II. Meclis | 11 Ağustos 1923 | Lozan'ı onayladı; inkılapçı meclis |
| Halk Fırkası | 9 Eylül 1923 | İlk siyasi parti; Müdafaa-i Hukuk'un devamı |
| Ankara'nın başkent oluşu | 13 Ekim 1923 | Güvenli, merkezî ve millî bir başkent |
| Cumhuriyet'in ilanı | 29 Ekim 1923 | Rejimin adı kondu; kabine sistemine geçildi. |
| Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası | 1924-1925 | İlk muhalefet partisi; hükûmet kararıyla kapatıldı. |
| Şeyh Sait İsyanı | Şubat 1925 | Rejime karşı ilk büyük isyan; Musul'u etkiledi. |
| Takrir-i Sükûn Kanunu | Mart 1925 | Hükûmete olağanüstü yetki; İstiklal Mahkemeleri |
| Suikast girişimi | Haziran 1926 | İzmir; hedef rejimdi. |
| Serbest Cumhuriyet Fırkası | Ağustos-Kasım 1930 | Atatürk'ün isteğiyle kuruldu; kurucusu kapattı. |
| Menemen Olayı | Aralık 1930 | Laikliğe karşı; Kubilay şehit edildi. |
Kendini dene
Soruları önce kendin cevaplamaya çalış, sonra cevabını kontrol et.
I. Meclis'in seçimleri yenileme kararı almasının nedenleri nelerdir?
Mecliste görüş ayrılıklarının artması, savaş yorgunu meclisle barışın onaylanmasının ve inkılapların yapılmasının güç olması.
Halk Fırkası'nın kurulmasının yeni Türk devleti açısından önemi nedir?
Cumhuriyet'in ilk siyasi partisidir. Siyasi hayat parti temeline oturmuş, inkılapları hazırlayıp uygulayacak kadro oluşmuştur.
Ankara'nın başkent seçilmesinin nedenlerinden üçünü yazınız.
Millî Mücadele'nin merkezi olması, Anadolu'nun ortasında güvenli bir konumda bulunması, İstanbul'un dış saldırılara açık olması ve eski düzeni hatırlatması.
Cumhuriyet'in ilanından önce yaşanan hükûmet bunalımının nedeni nedir?
Meclis hükûmeti sisteminde her bakanın meclis tarafından tek tek seçilmesi hükûmet kurulmasını zorlaştırıyordu.
Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası'nın kurulmasına yol açan gelişmeleri yazınız.
Cumhuriyet'in ilanı ve halifeliğin kaldırılması sırasında ortaya çıkan görüş ayrılıkları, Halk Fırkası içinde oluşan muhalefet ve hükûmetin denetlenmesi ihtiyacı.
Şeyh Sait İsyanı üzerine alınan önlemler nelerdir?
Takrir-i Sükûn Kanunu çıkarıldı, İstiklal Mahkemeleri yeniden kuruldu, isyan askerî güçle bastırıldı ve Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası kapatıldı.
Şeyh Sait İsyanı'nın dış politikadaki etkisi ne olmuştur?
Türkiye iç sorunla uğraştığı için Musul konusunda zayıf düşmüş, sorun Türkiye'nin aleyhine sonuçlanmıştır.
“Benim naçiz vücudum bir gün elbet toprak olacaktır; fakat Türkiye Cumhuriyeti ilelebet payidar kalacaktır.” sözü hangi olaydan sonra söylenmiştir? Ne anlatır?
1926'daki İzmir suikast girişiminden sonra söylenmiştir. Cumhuriyet'in kişilere değil, kurumlara ve millete dayandığını anlatır.
Serbest Cumhuriyet Fırkası'nın kurulmasında 1929 Dünya Ekonomik Bunalımı'nın etkisi nedir?
Bunalım halkın gelirini düşürmüş, hükûmetin ekonomi politikasına tepkileri artırmıştır. Atatürk bu şikâyetlerin mecliste dile getirilmesi ve hükûmetin denetlenmesi için muhalefet partisi kurulmasını istemiştir.
Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası ile Serbest Cumhuriyet Fırkası'nı kuruluş ve kapanış biçimleri bakımından karşılaştırınız.
Terakkiperver, Halk Fırkası'ndan ayrılanlarca kurulmuş ve hükûmet kararıyla kapatılmıştır. Serbest Fırka Atatürk'ün isteğiyle kurulmuş ve kurucusu Fethi Bey tarafından kapatılmıştır.
Menemen Olayı'ndan çıkarılan sonuç nedir?
İnkılapların halka yeterince anlatılamadığı görülmüş; eğitim ve kültür çalışmalarına, Halkevleri gibi kurumlara ağırlık verilmiştir.
Atatürk Dönemi'nde çok partili hayata geçiş denemelerinin başarısız olmasının ortak nedeni nedir?
Her iki partinin de rejim ve inkılap karşıtlarının toplandığı merkezler hâline gelmesi ve rejimin tehlikeye girmesidir.
1923 kurumların yılıdır: meclis, parti, başkent, cumhuriyet. 1924-1930 ise iki denemenin dönemidir: Terakkiperver'i Şeyh Sait İsyanı, Serbest Fırka'yı Menemen Olayı izledi; çok partili hayat sonraya kaldı.