9. Sınıf Tarih 1. Ünite 3. Konu Özeti: Tarihsel Bilginin Üretim Süreci
Bu yazıda 9. sınıf tarih 1. ünite “Geçmişin İnşa Sürecinde Tarih” ünitesinin üçüncü konusu olan Tarihsel Bilginin Üretim Süreci konusunu özetliyoruz. Tarihsel kaynak türlerini, tarihe yardımcı bilimleri, tarihçinin çalışma aşamalarını ve bir tarihçide bulunması gereken nitelikleri örneklerle öğreneceksin. Ünitenin tamamını PDF olarak da indirebilirsin.
Tarihsel kaynaklar
Tarihçi bir dedektif gibi çalışır: Kaynakları toplar, inceler, sorgular ve kanıtlara dayanarak bir sonuca ulaşır. Bu işin ilk malzemesi kaynaklardır.
Birinci elden kaynaklar, olayın yaşandığı dönemde ya da hemen sonrasında ortaya çıkan özgün kaynaklardır: bir ferman, bir mektup, bir kitabe ya da o döneme ait bir sikke gibi. İkinci elden kaynaklar ise daha sonra, çoğunlukla birinci elden kaynaklardan yararlanılarak hazırlanır: bir tarih kitabı ya da araştırma makalesi gibi.
Birinci elden kaynak her zaman tarafsız ve güvenilir değildir. Mısır firavunu II. Ramses'in Kadeş Savaşı'nı kendi zaferi gibi gösteren rölyefleri o döneme ait birinci elden kaynaklardır, ama propaganda amacı taşır. Bu yüzden her kaynak sorgulanmalıdır.
| Kaynak türü | Örnekler |
|---|---|
| Sözlü kaynaklar | Destanlar, efsaneler, menkıbeler, kuşaktan kuşağa aktarılan anlatılar |
| Yazılı kaynaklar | Tabletler, kitabeler, kronikler, fermanlar, mektuplar, gazeteler |
| Sesli ve görüntülü kaynaklar | Fotoğraflar, filmler, ses kayıtları, haritalar |
| Eşya ve kalıntılar | Sikkeler, silahlar, süs eşyaları, günlük kullanım eşyaları, arkeolojik buluntular |
Kim oluşturdu? Ne zaman oluşturuldu? Hangi amaçla oluşturuldu? Başka kaynaklarla örtüşüyor mu?
Tarihçi bir kaynağın neyi gösterdiği kadar neyi gösteremediğini de düşünür. Resmî bir belge, bir günlük, bir fotoğraf ve bir arkeolojik buluntu aynı türden bilgi vermez; her birinin kendine göre sınırları vardır.
Tarihe yardımcı bilimler
Tarihçi her kaynak türünü tek başına çözümleyemez. Bu yüzden farklı bilim dallarından yardım alır.
| Bilim dalı | Neyi inceler? |
|---|---|
| Arkeoloji | Toprak ve su altındaki eski uygarlık kalıntıları |
| Nümismatik | Eski paralar (sikkeler) ve madalyalar |
| Epigrafi | Taş, maden gibi sert malzemeler üzerindeki yazılar (kitabeler) |
| Paleografi | Geçmişte kullanılmış yazı çeşitleri ve el yazmaları |
| Diplomatik | Resmî belgelerin (ferman, antlaşma, berat) şekli ve içeriği |
| Heraldik | Arma, mühür, bayrak ve benzeri işaretler |
| Kronoloji | Zamanı ölçme yöntemleri ve takvimler |
| Antropoloji | İnsanın biyolojik ve kültürel özellikleri |
| Etnografya | Toplumların gelenek, görenek ve yaşayış biçimleri |
| Filoloji | Diller ve dillerin tarihsel gelişimi |
| Coğrafya | Olayların geçtiği mekân ve coğrafi koşullar |
| Kimya | Karbon-14 gibi yöntemlerle yaş tayini ve malzeme analizi |
Parşömeni eski olan bu haritanın uzun süre gerçek olduğu düşünüldü. Ancak yapılan kimyasal analizler, çizimde kullanılan mürekkebin çok daha yeni olduğunu ortaya koydu. Bu örnek, bir kaynağın yalnızca görünüşüne bakılarak güvenilir sayılamayacağını gösterir.
Tarihçinin çalışma aşamaları
- 1. Konu belirlemeAraştırma konusu zaman, mekân ve içerik bakımından sınırlandırılır.
- 2. Kaynak toplamaArşiv, kütüphane, müze, tarihî mekân ve dijital kaynaklar taranır.
- 3. Kaynağı incelemeKaynağın türü, yazarı, tarihi ve oluşum biçimi belirlenir.
- 4. Kaynağı sorgulamaGüvenilirliği, geçerliliği, sınırları ve olası taraflılığı değerlendirilir.
- 5. YorumlamaBilgiler dönemin şartları içinde anlamlandırılır, diğer kanıtlarla ilişkilendirilir.
- 6. Ürün oluşturmaBulgular kaynak gösterilerek özgün bir çalışmaya dönüştürülür.
Sor, bul, incele, sorgula, yorumla, yaz.
Tarihçinin taşıması gereken nitelikler
- Tarafsız olmalıdır. Kişisel duygu ve düşüncelerini araştırmaya karıştırmamalıdır.
- Kanıta dayanmalıdır. Her iddiasını kaynakla desteklemelidir.
- Kaynakları eleştirel incelemelidir. Tek bir kaynağa bağlı kalmamalı, farklı tarafların kaynaklarını karşılaştırmalıdır.
- Olayları kendi dönemi içinde değerlendirmelidir. Geçmişi bugünün değerleriyle yargılamak anakronizm denilen bir hatadır.
- Etik kurallara uymalıdır. Kanıtları çarpıtmamalı, işine gelmeyen belgeleri gizlememeli, kaynak göstermelidir.
- Yeni kanıtlara açık olmalıdır. Yeni bulgular ortaya çıktığında yorumunu gözden geçirebilmelidir.
Kaynak çeşitliliğinin önemini, Medine savunmasıyla tanınan Fahreddin Paşa üzerine yapılan bir araştırmada görebiliriz. Bu çalışmada askerî arşivler, Osmanlı arşiv belgeleri, yabancı belgeler, gazeteler, fotoğraflar ve aile bireyleriyle yapılan görüşmeler birlikte kullanılmıştır. Araştırmacının ulaşamadığı kaynakları da açıkça belirtmesi bilimsel şeffaflığın örneğidir.
Atıf ve kaynakça: Başkasının bilgi ve görüşlerini kullanırken kaynağını göstermektir. Hem çalışmanın denetlenebilmesini sağlar hem de bilimsel etiğin gereğidir.
Kendini dene
Soruları önce kendin cevaplamaya çalış, sonra cevabını kontrol et.
Birinci elden bir kaynağın neden her zaman tarafsız olmayabileceğini Kadeş Savaşı örneğiyle açıklayınız.
II. Ramses'in rölyefleri dönemine ait birinci elden kaynaktır, ama firavunu yüceltmek için yapıldığından propaganda içerir. Bu yüzden başka kaynaklarla karşılaştırılmalıdır.
Nümismatik, epigrafi ve paleografinin hangi tür kaynakları incelediğini yazınız.
Nümismatik paraları, epigrafi kitabe ve yazıtları, paleografi eski yazı çeşitlerini ve el yazmalarını inceler.
Tarihsel bilginin üretim sürecindeki altı aşamayı sırasıyla yazınız.
Konu belirleme, kaynak toplama, kaynağı inceleme, kaynağı sorgulama, yorumlama, ürün oluşturma.
Anakronizm nedir? Tarihçi bu hatadan nasıl kaçınır?
Anakronizm, geçmişi bugünün değerleriyle yargılamaktır. Tarihçi olayları kendi dönemlerinin şartları içinde değerlendirerek bu hatadan kaçınır.
Vinland Haritası örneği kaynak sorgulama hakkında bize ne öğretir?
Bir kaynağın eski görünmesi onu güvenilir yapmaz. Kaynaklar bilimsel yöntemlerle test edilmeli, gerekirse yardımcı bilimlerden destek alınmalıdır.
Tarihçi istediği sonuca uygun kanıt seçmez; kanıtları sorgulayarak ulaştığı sonucu açık ve denetlenebilir biçimde ortaya koyar.