9. Sınıf Tarih 1. Ünite 3. Konu Özeti: Tarihsel Bilginin Üretim Süreci
Bu yazıda 9. sınıf tarih 1. ünite “Geçmişin İnşa Sürecinde Tarih” ünitesinin üçüncü konusu olan Tarihsel Bilginin Üretim Süreci konusunu anlatıyoruz. Tarihsel kaynak türlerini, tarihe yardımcı bilimleri, tarihçinin çalışma aşamalarını ve bir tarihçide bulunması gereken nitelikleri örneklerle öğreneceksin. Ünitenin tamamını PDF olarak da indirebilirsin.
Bir bakışta: Konudaki örneklerin kronolojisi
Bu konu bir yöntemi anlatır; ama yöntemi anlatan örnekler farklı dönemlerden gelir. Örneklerin hangi döneme ait olduğunu bilmek, onları doğru yorumlamanı kolaylaştırır.
- MÖ 13. yüzyıl · KadeşHititler ile Mısırlılar savaştı; Kadeş Antlaşması bilinen ilk yazılı antlaşmadır. Taraflı kaynak örneği.
- 8. yüzyıl · Orhun YazıtlarıGöktürkler döneminde dikildi. Birinci elden kaynak ve epigrafi örneği.
- 15. yüzyıl · Vinland HaritasıHaritanın ait olduğu öne sürülen dönem.
- 1916-1919 · Medine savunmasıFahreddin Paşa şehri savundu. Kaynak çeşitliliği örneği.
- 1918 · Mondros AteşkesiFahreddin Paşa ateşkesten sonra da Medine'yi bir süre teslim etmedi.
- 1965 · Vinland Haritası tanıtıldıHarita kamuoyuna gerçek bir 15. yüzyıl belgesi olarak sunuldu.
- 2021 · Sahtelik kanıtlandıMürekkebin kimyasal analizi haritanın sahte olduğunu kesinleştirdi. Dış eleştiri örneği.
Tarihsel kaynaklar
Arka plan
Tarihçi bir dedektif gibi çalışır: Kaynakları toplar, inceler, sorgular ve kanıtlara dayanarak bir sonuca ulaşır. Bu işin ilk malzemesi kaynaklardır.
Bir önceki konuda tarihsel bilginin kaynaklara dayandığını ve tarihçinin geçmişi doğrudan gözlemleyemediğini gördük. Kaynak, geçmişten günümüze ulaşan ve geçmiş hakkında bilgi veren her türlü izdir. Kaynak yoksa tarih yazılamaz; bu yüzden tarihçinin ilk işi kaynakları tanımak ve sınıflandırmaktır.
Açıklama
Birinci elden kaynaklar, olayın yaşandığı dönemde ya da hemen sonrasında ortaya çıkan özgün kaynaklardır: bir ferman, bir mektup, bir kitabe ya da o döneme ait bir sikke gibi. İkinci elden kaynaklar ise daha sonra, çoğunlukla birinci elden kaynaklardan yararlanılarak hazırlanır: bir tarih kitabı ya da araştırma makalesi gibi.
| Konu | Birinci elden kaynak | İkinci elden kaynak |
|---|---|---|
| Göktürkler | Orhun Yazıtları | Orhun Yazıtları üzerine yazılmış bir araştırma kitabı |
| Osmanlı Devleti | Bir padişah fermanı, dönemin bir sikkesi | Osmanlı tarihini anlatan bir ders kitabı |
| Millî Mücadele | Dönemin gazeteleri, telgrafları ve fotoğrafları | Millî Mücadele hakkında bugün hazırlanmış bir belgesel |
Birinci elden kaynak her zaman tarafsız ve güvenilir değildir. Mısır firavunu II. Ramses'in Kadeş Savaşı'nı kendi zaferi gibi gösteren rölyefleri o döneme ait birinci elden kaynaklardır, ama propaganda amacı taşır. Bu yüzden her kaynak sorgulanmalıdır.
Kadeş örneğini biraz açalım. MÖ 13. yüzyılda Hititler ile Mısırlılar Suriye toprakları üzerindeki hâkimiyet için Kadeş'te savaştı. Mısır kaynakları firavunu, Hitit kaynakları ise kendi krallarını galip gösterir. Tarihçiler iki tarafın kaynaklarını karşılaştırarak savaşın kesin bir galibi olmadığı sonucuna varmıştır. Savaştan sonra imzalanan Kadeş Antlaşması, tarihte bilinen ilk yazılı antlaşmadır.
| Kaynak türü | Örnekler |
|---|---|
| Sözlü kaynaklar | Destanlar, efsaneler, menkıbeler, kuşaktan kuşağa aktarılan anlatılar |
| Yazılı kaynaklar | Tabletler, kitabeler, kronikler, fermanlar, mektuplar, gazeteler |
| Sesli ve görüntülü kaynaklar | Fotoğraflar, filmler, ses kayıtları, haritalar |
| Eşya ve kalıntılar | Sikkeler, silahlar, süs eşyaları, günlük kullanım eşyaları, arkeolojik buluntular |
Bir kaynak birden fazla türe girebilir: Üzerinde yazı bulunan bir sikke hem eşya hem yazılı kaynaktır. Sözlü kaynaklar kuşaktan kuşağa aktarılırken değişebildiği için başka kaynaklarla desteklenmelidir. Yakın dönem araştırmalarında olayın tanıklarıyla yapılan görüşmeler de sözlü kaynak sayılır; bu yönteme sözlü tarih denir.
Kim oluşturdu? Ne zaman oluşturuldu? Hangi amaçla oluşturuldu? Başka kaynaklarla örtüşüyor mu?
Tarihçi bir kaynağın neyi gösterdiği kadar neyi gösteremediğini de düşünür. Resmî bir belge, bir günlük, bir fotoğraf ve bir arkeolojik buluntu aynı türden bilgi vermez; her birinin kendine göre sınırları vardır.
Sonuç ve önemi
Kaynakları sınıflandırmanın sonucu, tarihçinin her kaynağa uygun soruyu ve yöntemi seçebilmesidir. Bir destan ile bir vergi defteri aynı şekilde okunmaz. Ayrıca kaynak türleri çeşitlendikçe tarihçinin tek başına çözemeyeceği sorunlar ortaya çıkar: Eski bir yazıyı okumak, bir sikkeyi tarihlendirmek, bir kalıntının yaşını belirlemek ayrı uzmanlık ister. Sıradaki başlık bu ihtiyacı anlatır.
- Nasıl sorulur: Bir kaynak verilir; birinci elden mi ikinci elden mi olduğu ve hangi türe girdiği sorulur.
- Beklenen cevap: Olayın yaşandığı dönemde ortaya çıkmışsa birinci elden, sonradan başka kaynaklardan yararlanılarak hazırlanmışsa ikinci elden kaynaktır.
- Çeldirici: “Birinci elden kaynak her zaman güvenilirdir.” ifadesi yanlıştır. “İkinci elden kaynaklar değersizdir.” ifadesi de yanlıştır; ikinci elden kaynaklar birçok birinci elden kaynağı bir arada değerlendirir.
- İlk olma özelliği: Kadeş Antlaşması, tarihte bilinen ilk yazılı antlaşmadır.
- Kaynak türü sorusu: Destan ve efsane sözlü, ferman ve gazete yazılı, fotoğraf ve harita sesli-görüntülü, sikke ve silah eşya ve kalıntı kaynağıdır. Üzerinde yazı olan bir sikke hem eşya hem yazılı kaynaktır.
- Sözlü tarih: Olayın tanıklarıyla yapılan görüşmeler de sözlü kaynaktır. Sözlü kaynaklar aktarılırken değişebildiği için başka kaynaklarla desteklenmelidir.
Tarihe yardımcı bilimler
Arka plan
Tarihçi her kaynak türünü tek başına çözümleyemez. Bu yüzden farklı bilim dallarından yardım alır.
Bir tarihçinin önüne bir sikke, taşa kazınmış bir yazıt, eski harflerle yazılmış bir ferman ve toprak altından çıkmış bir kap geldiğini düşün. Her biri farklı bir uzmanlık gerektirir. Tarihin bu amaçla yararlandığı bilim dallarına tarihe yardımcı bilimler denir.
Açıklama
| Bilim dalı | Neyi inceler? |
|---|---|
| Arkeoloji | Toprak ve su altındaki eski uygarlık kalıntıları |
| Nümismatik | Eski paralar (sikkeler) ve madalyalar |
| Epigrafi | Taş, maden gibi sert malzemeler üzerindeki yazılar (kitabeler) |
| Paleografi | Geçmişte kullanılmış yazı çeşitleri ve el yazmaları |
| Diplomatik | Resmî belgelerin (ferman, antlaşma, berat) şekli ve içeriği |
| Heraldik | Arma, mühür, bayrak ve benzeri işaretler |
| Kronoloji | Zamanı ölçme yöntemleri ve takvimler |
| Antropoloji | İnsanın biyolojik ve kültürel özellikleri |
| Etnografya | Toplumların gelenek, görenek ve yaşayış biçimleri |
| Filoloji | Diller ve dillerin tarihsel gelişimi |
| Coğrafya | Olayların geçtiği mekân ve coğrafi koşullar |
| Kimya | Karbon-14 gibi yöntemlerle yaş tayini ve malzeme analizi |
Sınavda çoğunlukla bir durum verilir ve hangi bilimden yararlanılacağı sorulur:
| Tarihçinin önündeki kaynak | Başvuracağı bilim |
|---|---|
| Orhun Yazıtları gibi taşa yazılmış bir metin | Epigrafi, filoloji |
| Eski harflerle yazılmış bir padişah fermanı | Paleografi, diplomatik |
| Lidyalılara ait bir sikke | Nümismatik |
| Göbeklitepe gibi bir kazı alanı | Arkeoloji, kimya (karbon-14) |
| Bir devletin arması ya da bayrağı | Heraldik |
| Bir köyün düğün gelenekleri | Etnografya |
Yardımcı bilimler yalnızca kaynağı anlamaya değil, kaynağın sahte olup olmadığını belirlemeye de yarar. 15. yüzyıla ait olduğu ve Vikinglerin Kolomb'dan önce Amerika'ya ulaştığını gösterdiği öne sürülen Vinland Haritası bunun bilinen örneğidir.
Parşömeni eski olan bu haritanın uzun süre gerçek olduğu düşünüldü. Ancak yapılan kimyasal analizler, çizimde kullanılan mürekkebin çok daha yeni olduğunu ortaya koydu. Bu örnek, bir kaynağın yalnızca görünüşüne bakılarak güvenilir sayılamayacağını gösterir.
Sonuç ve önemi
Yardımcı bilimlerin varlığı, tarihin disiplinler arası bir bilim olduğunu gösterir. Bu bilimler kaynağın yaşını, gerçek olup olmadığını ve ne anlattığını ortaya koyar. Ancak hiçbiri tek başına tarih yazmaz; elde edilen bilgileri bir araya getirip yorumlamak yine tarihçinin işidir. Tarihçinin bunu hangi sırayla yaptığını bir sonraki başlıkta göreceğiz.
- Nasıl sorulur: Bir kaynak ya da araştırma durumu verilir ve yararlanılan yardımcı bilim sorulur. Eşleştirme soruları da sık çıkar.
- Beklenen cevap: Kaynağın malzemesine bak: Para ise nümismatik, sert zemindeki yazı ise epigrafi, resmî belge ise diplomatik, kazı buluntusu ise arkeoloji.
- Çeldirici: Diplomatik, diplomasi yani devletler arası ilişkiler demek değildir; resmî belgeleri inceleyen bilimdir.
- Karıştırma: Epigrafi taş ve maden üzerindeki yazıları, paleografi eski yazı çeşitlerini ve el yazmalarını inceler. Arkeoloji kazıyla çıkarılan kalıntıları, antropoloji insanın biyolojik ve kültürel özelliklerini, etnografya toplumların gelenek ve yaşayışını inceler.
- Çoklu cevap: Bazı kaynaklar için birden fazla bilim gerekir: Eski harflerle yazılmış bir ferman için paleografi ve diplomatik, Orhun Yazıtları için epigrafi ve filoloji.
- Sahtelik sorusu: Vinland Haritası örneğinde mürekkebin kimyasal analizi kullanılmıştır. Yardımcı bilimler kaynağın gerçek olup olmadığını da ortaya koyar.
Tarihçinin çalışma aşamaları
Arka plan
Kaynakları tanımak ve yardımcı bilimlerden yararlanmak tek başına tarih yazmaya yetmez. Tarihi bilim yapan, tarihçinin belirli bir yöntemi adım adım izlemesidir. Bu yöntem sayesinde başka bir araştırmacı aynı kaynaklara bakarak ulaşılan sonucu denetleyebilir.
Açıklama
- 1. Konu belirlemeAraştırma konusu zaman, mekân ve içerik bakımından sınırlandırılır.
- 2. Kaynak toplamaArşiv, kütüphane, müze, tarihî mekân ve dijital kaynaklar taranır.
- 3. Kaynağı incelemeKaynağın türü, yazarı, tarihi ve oluşum biçimi belirlenir.
- 4. Kaynağı sorgulamaGüvenilirliği, geçerliliği, sınırları ve olası taraflılığı değerlendirilir.
- 5. YorumlamaBilgiler dönemin şartları içinde anlamlandırılır, diğer kanıtlarla ilişkilendirilir.
- 6. Ürün oluşturmaBulgular kaynak gösterilerek özgün bir çalışmaya dönüştürülür.
Sor, bul, incele, sorgula, yorumla, yaz.
Aşamaları bir örnekle izleyelim. Araştırma sorumuz şu olsun: “Mahallemizdeki tarihî çeşmeyi kim, ne zaman yaptırdı?”
| Aşama | Bu araştırmada ne yapılır? |
|---|---|
| Konu belirleme | Araştırma tek bir çeşmeyle ve yapıldığı dönemle sınırlandırılır. |
| Kaynak toplama | Çeşmenin kitabesi, vakıf ve belediye kayıtları, eski fotoğraflar toplanır; mahallenin yaşlılarıyla görüşülür. |
| Kaynağı inceleme | Her kaynağın türü, tarihi ve kim tarafından oluşturulduğu belirlenir. |
| Kaynağı sorgulama | Kitabedeki tarih ile kayıtlardaki tarih karşılaştırılır; anlatılanların belgelerle uyuşup uyuşmadığına bakılır. |
| Yorumlama | Çeşmenin neden o dönemde ve o yerde yapıldığı, dönemin şartlarıyla açıklanır. |
| Ürün oluşturma | Bulgular, kaynakları gösterilerek bir rapor ya da poster hâline getirilir. |
Kaynağı sorgulama aşaması iki yönden yapılır. Dış eleştiride kaynağın kendisinin gerçek olup olmadığına bakılır: Kâğıdı, mürekkebi ve yazısı iddia edilen döneme ait mi? Vinland Haritası bu aşamada elenmiştir. İç eleştiride ise kaynağın içeriğinin güvenilir olup olmadığına bakılır: Yazan kişi olayı görmüş mü, taraf tutuyor mu? Kadeş rölyefleri gerçektir ama içerikleri taraflıdır.
Sonuç ve önemi
Bu aşamaların sonucu, kanıta dayanan ve denetlenebilen bir tarih bilgisidir. Aşamaların sırası rastgele değildir: Sorgulanmamış bir kaynak yorumlanırsa hatalı sonuca varılır. Süreç tek yönlü de değildir; yeni bir kaynak bulunduğunda tarihçi önceki aşamalara geri dönebilir.
- Nasıl sorulur: Aşamalar karışık verilir ve sıralaman istenir ya da bir tarihçinin yaptığı işin hangi aşamaya ait olduğu sorulur.
- Beklenen cevap: Sıra şöyledir: konu belirleme, kaynak toplama, kaynağı inceleme, kaynağı sorgulama, yorumlama, ürün oluşturma.
- Çeldirici: Yorumlama, kaynak sorgulanmadan önce yapılmaz. Araştırma kaynak toplamayla değil, konunun belirlenmesiyle başlar.
- Karıştırma: İnceleme kaynağın kimliğini belirler: türü, yazarı, tarihi. Sorgulama ise kaynağın güvenilirliğini değerlendirir: doğru mu, eksik mi, taraflı mı?
- Dış ve iç eleştiri: Dış eleştiride kaynağın kendisinin (kâğıt, mürekkep, yazı) gerçek olup olmadığına bakılır; Vinland Haritası burada elenmiştir. İç eleştiride içeriğin güvenilirliğine bakılır; Kadeş rölyefleri gerçektir ama içerikleri taraflıdır.
- Süreç sorusu: Aşamalar tek yönlü değildir. Yeni bir kaynak bulunduğunda tarihçi önceki aşamalara geri dönebilir.
Tarihçinin taşıması gereken nitelikler
Arka plan
Yöntem ne kadar sağlam olursa olsun, onu uygulayan bir insandır. Tarihçinin de duyguları, inançları ve içinde yaşadığı toplumun bakış açısı vardır. Bu yüzden tarihçiden yalnızca yöntemi bilmesi değil, belirli tutumlara sahip olması da beklenir.
Açıklama
Tarihçiden beklenen ilk tutum tarafsızlıktır: Kişisel duygu ve düşüncelerini araştırmaya karıştırmamalıdır. Tarafsız kalabilmenin yolu da kanıta dayanmaktır; tarihçi her iddiasını bir kaynakla desteklemelidir. Bunun için kaynakları eleştirel incelemeli, tek bir kaynağa bağlı kalmamalı ve farklı tarafların kaynaklarını karşılaştırmalıdır. Kadeş örneğinde gördüğümüz gibi, tek tarafın kaynağı taraflı bir sonuca götürür.
Tarihçi ayrıca olayları kendi dönemi içinde değerlendirmelidir. Geçmişi bugünün değerleriyle yargılamak anakronizm denilen bir hatadır; birinci konuda öğrendiğin tarihsel empati bu hatanın tersidir. Bunların yanında tarihçi etik kurallara uymalıdır: Kanıtları çarpıtmamalı, işine gelmeyen belgeleri gizlememeli ve yararlandığı her çalışmayı kaynak olarak göstermelidir. Son olarak yeni kanıtlara açık olmalı, yeni bulgular ortaya çıktığında yorumunu gözden geçirebilmelidir.
Her niteliğin karşısına, ona aykırı düşen bir davranışı koyarsak fark daha iyi görülür:
| Nitelik | Buna aykırı davranış |
|---|---|
| Tarafsızlık | Kendi milletinin yenilgilerini yok saymak ya da küçük göstermek |
| Kanıta dayanma | Kaynak göstermeden kesin hüküm vermek |
| Eleştirel inceleme | Yalnızca tek tarafın kaynaklarını kullanmak |
| Dönemin şartlarını gözetme | Orta Çağ'daki bir hükümdarı seçimle başa gelmediği için eleştirmek (anakronizm) |
| Etik kurallara uyma | İşine gelmeyen belgeyi gizlemek; başkasının çalışmasını kaynak göstermeden kullanmak (intihal) |
| Yeni kanıtlara açıklık | Yeni belgeler ortaya çıktığı hâlde eski görüşte ısrar etmek |
Kaynak çeşitliliğinin önemini, Medine savunmasıyla tanınan Fahreddin Paşa üzerine yapılan bir araştırmada görebiliriz. Bu çalışmada askerî arşivler, Osmanlı arşiv belgeleri, yabancı belgeler, gazeteler, fotoğraflar ve aile bireyleriyle yapılan görüşmeler birlikte kullanılmıştır. Araştırmacının ulaşamadığı kaynakları da açıkça belirtmesi bilimsel şeffaflığın örneğidir.
Fahreddin Paşa, I. Dünya Savaşı sırasında Medine'yi 1916'dan 1919'a kadar savunmuş, Mondros Ateşkes Antlaşması'ndan sonra da şehri bir süre teslim etmemiştir. Böyle bir konuda yalnızca Osmanlı belgelerine ya da yalnızca yabancı belgelere bakmak tek taraflı bir sonuç verirdi; kaynakların çeşitliliği bu riski azaltır.
Atıf ve kaynakça: Başkasının bilgi ve görüşlerini kullanırken kaynağını göstermektir. Hem çalışmanın denetlenebilmesini sağlar hem de bilimsel etiğin gereğidir.
Sonuç ve önemi
Bu niteliklerin sonucu güvendir: Tarihçinin ulaştığı sonuca güvenebilmemiz, onun kanıta bağlı kalmasına ve çalışmasını denetime açmasına bağlıdır. Kaynak göstermek bu yüzden bir ayrıntı değil, bilimin temel şartıdır. Bilgiye ulaşmanın çok kolaylaştığı dijital çağda bu nitelikler daha da önem kazanmıştır; ünitenin son konusu bunu ele alır.
- Nasıl sorulur: Bir tarihçinin davranışı anlatılır; hangi niteliğe uygun ya da aykırı olduğu sorulur.
- Beklenen cevap: Davranışı adlandır ve nedenini yaz: “Yalnızca tek tarafın kaynaklarını kullanmıştır; bu, kaynakları eleştirel inceleme ilkesine aykırıdır.”
- Çeldirici: Tarafsızlık, yorum yapmamak demek değildir. Tarihçi yorum yapar; ancak yorumunu duygularına değil, kanıtlara dayandırır.
- Karıştırma: Anakronizm geçmişi bugünün değerleriyle yargılamaktır; tarihsel empati bunun tersidir. Atıf kaynağı göstermek, intihal ise kaynağı göstermeden kullanmaktır.
- Örnek davranışlar: Kendi milletinin yenilgilerini yok saymak tarafsızlığa, kaynak göstermeden hüküm vermek kanıta dayanmaya, Orta Çağ'daki bir hükümdarı seçimle gelmediği için eleştirmek dönemin şartlarını gözetmeye aykırıdır.
- Fahreddin Paşa örneği: Bu araştırma kaynak çeşitliliğinin önemini gösterir. Araştırmacının ulaşamadığı kaynakları açıkça belirtmesi bilimsel şeffaflığın örneğidir.
Hızlı tekrar
| Başlık | Anahtar bilgi |
|---|---|
| Birinci elden kaynak | Olayın yaşandığı döneme aittir; her zaman tarafsız değildir. |
| İkinci elden kaynak | Sonradan, birinci elden kaynaklardan yararlanılarak hazırlanır. |
| Kaynak türleri | Sözlü, yazılı, sesli ve görüntülü kaynaklar, eşya ve kalıntılar |
| Kaynağa dört soru | Kim, ne zaman, hangi amaçla oluşturdu; başka kaynaklarla örtüşüyor mu? |
| Para, kitabe, resmî belge | Nümismatik, epigrafi, diplomatik |
| Altı aşama | Konu belirleme, kaynak toplama, inceleme, sorgulama, yorumlama, ürün oluşturma |
| Tarihçinin nitelikleri | Tarafsız, kanıta dayanan, eleştirel, dönemi gözeten, etik, yeni kanıta açık |
| Örnekler | Kadeş (taraflı kaynak), Vinland Haritası (sahte kaynak), Fahreddin Paşa araştırması (kaynak çeşitliliği) |
Kendini dene
Soruları önce kendin cevaplamaya çalış, sonra cevabını kontrol et.
Birinci elden bir kaynağın neden her zaman tarafsız olmayabileceğini Kadeş Savaşı örneğiyle açıklayınız.
II. Ramses'in rölyefleri dönemine ait birinci elden kaynaktır, ama firavunu yüceltmek için yapıldığından propaganda içerir. Bu yüzden başka kaynaklarla karşılaştırılmalıdır.
Nümismatik, epigrafi ve paleografinin hangi tür kaynakları incelediğini yazınız.
Nümismatik paraları, epigrafi kitabe ve yazıtları, paleografi eski yazı çeşitlerini ve el yazmalarını inceler.
Tarihsel bilginin üretim sürecindeki altı aşamayı sırasıyla yazınız.
Konu belirleme, kaynak toplama, kaynağı inceleme, kaynağı sorgulama, yorumlama, ürün oluşturma.
Anakronizm nedir? Tarihçi bu hatadan nasıl kaçınır?
Anakronizm, geçmişi bugünün değerleriyle yargılamaktır. Tarihçi olayları kendi dönemlerinin şartları içinde değerlendirerek bu hatadan kaçınır.
Vinland Haritası örneği kaynak sorgulama hakkında bize ne öğretir?
Bir kaynağın eski görünmesi onu güvenilir yapmaz. Kaynaklar bilimsel yöntemlerle test edilmeli, gerekirse yardımcı bilimlerden destek alınmalıdır.
Orhun Yazıtları ile bu yazıtlar hakkında yazılmış bir araştırma kitabından hangisi birinci elden kaynaktır? Nedenini açıklayınız.
Orhun Yazıtları birinci elden kaynaktır; çünkü anlattığı dönemde ortaya çıkmış özgün bir kaynaktır. Araştırma kitabı ise sonradan, yazıtlardan yararlanılarak hazırlandığı için ikinci elden kaynaktır.
Kadeş Savaşı'nın sonucunu anlamak için neden hem Mısır hem Hitit kaynaklarına bakmak gerekir?
Her iki taraf da kendini galip göstermiştir. Tek tarafın kaynağına bakmak taraflı bir sonuca götürür; kaynaklar karşılaştırıldığında gerçeğe daha yakın bir sonuca ulaşılır.
Eski harflerle yazılmış bir padişah fermanını inceleyen tarihçi hangi yardımcı bilimlerden yararlanır?
Yazıyı okuyabilmek için paleografiden, belgenin şeklini ve içeriğini değerlendirmek için diplomatikten, tarihini bugünkü takvime çevirmek için kronolojiden yararlanır.
Kaynağı inceleme ile kaynağı sorgulama aşamaları arasındaki farkı yazınız.
İncelemede kaynağın türü, yazarı ve tarihi belirlenir. Sorgulamada ise kaynağın güvenilir, eksiksiz ve tarafsız olup olmadığı değerlendirilir.
Tarafsız olmak, tarihçinin hiç yorum yapmaması anlamına gelir mi? Açıklayınız.
Hayır. Tarihçi kaynakları yorumlar; ancak yorumunu kişisel duygu ve düşüncelerine değil, kanıtlara dayandırır ve farklı tarafların kaynaklarını birlikte değerlendirir.
Atıf ile intihal arasındaki farkı açıklayınız.
Atıf, başkasına ait bilgi ve görüşleri kullanırken kaynağını göstermektir. İntihal ise bu bilgileri kaynak göstermeden, kendisine aitmiş gibi kullanmaktır ve bilimsel etiğe aykırıdır.
Tarihçi istediği sonuca uygun kanıt seçmez; kanıtları sorgulayarak ulaştığı sonucu açık ve denetlenebilir biçimde ortaya koyar.