9. Sınıf Tarih 1. Ünite 2. Konu Özeti: Tarihin Doğası

Bu yazıda 9. sınıf tarih 1. ünite “Geçmişin İnşa Sürecinde Tarih” ünitesinin ikinci konusu olan Tarihin Doğası konusunu anlatıyoruz. Geçmiş ile tarih arasındaki farkı, tarihsel bilginin özelliklerini, takvimleri, çağları, olay-olgu ayrımını ve neden-sonuç ilişkisini örneklerle öğreneceksin. Ünitenin tamamını PDF olarak da indirebilirsin.

PDF olarak indir

Bir bakışta: Konunun kronolojisi

Bu konuda geçen tarihlerin çoğu takvimlerle, çağların sınırlarıyla ve konunun örnekleriyle ilgilidir. Önce hepsini sırasıyla gör; ayrıntıları aşağıdaki başlıklarda bulacaksın.

1. Yaklaşık 12 bin yıl önce · GöbeklitepeAnıtsal yapılar inşa edildi. Tarihsel bilginin değişebilirliği örneği.
2. MÖ 3200 · YazıSümerler yazıyı kullanmaya başladı. Tarih devirleri ve İlk Çağ başladı.
3. MÖ 46 · Jülyen takvimiMısır güneş takvimi Roma'da Julius Caesar döneminde düzenlendi.
4. MS 79 · VezüvYanardağ patlayarak Pompeii'yi yok etti. Tarihin konusu olan doğa olayı örneği.
5. 375 · Kavimler GöçüTürk tarihçilerine göre İlk Çağ'ın sonu.
6. 476 · Batı Roma'nın yıkılışıAvrupalı tarihçilere göre İlk Çağ'ın sonu.
7. 622 · HicretHicri ve Rumi takvimlerin başlangıcı.
8. 1079 · Celali TakvimiBüyük Selçuklu Sultanı Melikşah döneminde hazırlandı.
9. 1453 · İstanbul'un FethiOrta Çağ'ın sonu, Yeni Çağ'ın başlangıcı.
10. 1582 · Gregoryen takvimPapa XIII. Gregorius'un düzeltmeleriyle bugünkü hâlini aldı.
11. 1769 · Buhar makinesiJames Watt'ın çalışması. Olay örneği; bağlı olduğu olgu Sanayi Devrimi'dir.
12. 1789 · Fransız İhtilaliYeni Çağ'ın sonu, Yakın Çağ'ın başlangıcı.
13. 1840 · Rumi takvimTanzimat Dönemi'nde mali işler için kullanılmaya başlandı.
14. 1914 · Saraybosna suikastıI. Dünya Savaşı'nın tetikleyici nedeni.
15. 1926 · Miladi takvimTürkiye'de 1 Ocak 1926'dan itibaren kullanılmaya başlandı.

Geçmiş ile tarih arasındaki fark

Arka plan

Bir önceki konuda tarihin ne işe yaradığını gördük. Bu konuda ise tarihin ne olduğunu ve nasıl bir bilgi türü olduğunu öğreneceğiz. Günlük konuşmada “geçmiş” ve “tarih” kelimelerini çoğu zaman aynı anlamda kullanırız. Oysa tarih bilimi açısından bu ikisi farklı şeylerdir ve konunun geri kalanı bu ayrımın üzerine kuruludur.

Açıklama

Geçmiş, yaşanmış ve artık değiştirilemeyecek olayların bütünüdür. Tarih ise bu geçmişi, günümüze ulaşan kaynaklar ve kanıtlar yardımıyla araştıran, anlamaya ve anlatmaya çalışan bilim dalıdır.

Dünkü kahvaltını düşün. O kahvaltı artık geçmişte kaldı ve onu yeniden yaşayamazsın. Ama bugün anlatman gerekse hafızana, çektiğin bir fotoğrafa, alışveriş fişine ya da yanındaki birinin anlatımına başvurursun. Tarihçi de geçmişin kendisine gidemez; geçmişten kalan izleri kullanır. Bu yüzden tarih, geçmişin birebir kopyası değil, kanıtlara dayanan bir yeniden kurulumudur.

	Geçmiş	Tarih
Nedir?	Yaşanmış olayların kendisi	Geçmişin kaynaklara dayanarak araştırılması ve anlatılması
Değişir mi?	Değişmez.	Yeni kaynak ve yorumlarla değişebilir.
Ne kadarını bilebiliriz?	Tamamına ulaşamayız.	Kaynakların izin verdiği kadarını bilebiliriz.
Kaç tane?	Tektir.	Aynı geçmiş hakkında birden çok yorum olabilir.

Karıştırma

Geçmiş yaşananların kendisidir. Tarih ise geçmişin kaynaklar aracılığıyla araştırılması ve yorumlanmasıdır.

Sonuç ve önemi

Bu ayrımın en önemli sonucu şudur: Geçmiş değişmez, ama tarih değişebilir. Yeni bir belge ya da buluntu ortaya çıktığında geçmişte yaşananlar değişmez; değişen, bizim o geçmiş hakkındaki bilgimizdir. İkinci sonuç, tarihin kaynağa bağımlı olmasıdır: Hakkında hiçbir iz kalmamış bir olayı tarihçi bilemez. Bu yüzden sıradaki başlıkta tarihçinin neyi araştırabildiğine bakacağız.

Sınavda

• Nasıl sorulur: “Geçmiş değişmediği hâlde tarih neden değişebilir?” diye sorulur ya da günlük hayattan bir örnek üzerinden geçmiş ile tarih arasındaki fark istenir.
• Beklenen cevap: Geçmiş yaşananların kendisidir; tarih ise geçmişin kaynaklara dayanan anlatımıdır. Yeni kaynaklar bulundukça bu anlatım değişebilir.
• Çeldirici: “Tarih geçmişin birebir kopyasıdır.” ve “Tarihçi geçmişi gözlemleyerek inceler.” ifadeleri yanlıştır. Tarihçi geçmişi gözlemleyemez; yalnızca geçmişten kalan izleri inceler.
• Değişme sorusu: "Geçmiş değişmez, tarih değişebilir." ifadesi doğrudur. Değişen yaşananlar değil, yaşananlar hakkındaki bilgimizdir.
• Sayı sorusu: Geçmiş tektir; aynı geçmiş hakkında birden fazla tarih anlatısı ve yorum olabilir.
• Örnek sorusu: Günlük hayattan bir örnek verilirse yaşanan şeyi "geçmiş", onu fotoğraf, fiş ya da tanık anlatımıyla yeniden kurmayı "tarih" olarak eşleştir.

Tarihin konusu ve temel unsurları

Arka plan

Geçmişte yaşananların sayısı sonsuzdur: Milyarlarca insanın her günü, her doğa olayı, her konuşma geçmişin parçasıdır. Tarihçi bunların hepsini araştıramaz. Öyleyse neyi araştırır? Bu sorunun cevabı tarihin konusunu ve sınırlarını belirler.

Açıklama

Tarihin konusu insandır. Savaşlar, göçler, devletler, ekonomi, sanat, düşünce ve günlük yaşam; insanla ve toplumla ilişkili olduğu ölçüde tarihin konusu olur. Ancak tarihçi geçmişte yaşanan her şeyi araştırmaz. Bir olayın tarihin konusu olabilmesi için bazı şartları taşıması gerekir.

Sınavda çıkar: Bir olayın tarihin konusu olma şartları

1. Geçmişte yaşanmış olmalıdır.
2. İnsanla ve insan topluluklarıyla ilgili olmalıdır.
3. Toplumları etkilemiş, sonuçları olan önemli bir gelişme olmalıdır.
4. Kaynak ve kanıtlarla belgelenebilmelidir.

Bu şartları bir örnekle deneyelim. İnsan yaşamayan bir adada patlayan yanardağ tarihin değil, yer bilimlerinin konusudur. Ancak Vezüv Yanardağı'nın MS 79'da patlayarak Pompeii şehrini yok etmesi tarihin konusudur; çünkü bir insan topluluğunu etkilemiştir ve hakkında hem yazılı kaynaklar hem arkeolojik kalıntılar vardır.

Tarihsel bilginin oluşmasında üç temel unsur birlikte çalışır: insan tarihin konusudur, kaynak geçmişten kalan izleri taşır, tarihçi de bu kaynakları belirli yöntemlerle inceleyip yorumlar.

Bu bilgileri birleştirdiğimizde tarihin tanımı ortaya çıkar: Tarih, insan topluluklarının geçmişteki yaşayışlarını yer ve zaman göstererek, neden-sonuç ilişkisi içinde ve kaynaklara dayanarak inceleyen bilimdir. Tanımdaki her ifade, konunun ilerleyen başlıklarından birine karşılık gelir.

Sonuç ve önemi

Konunun bu şekilde sınırlanmasının sonucu, tarihin her şeyi anlatma iddiasında olmamasıdır. İz bırakmamış insanlar ve olaylar tarihin dışında kalır; yazının bulunmadığı dönemler için ise tarihçi arkeoloji gibi bilimlerin buluntularına başvurur. İnsan, kaynak ve tarihçiden biri eksik olduğunda tarihsel bilgi oluşmaz.

Sınavda

• Nasıl sorulur: Birkaç olay verilir; hangisinin tarihin konusu olabileceği ya da olamayacağı nedeniyle birlikte sorulur.
• Beklenen cevap: Olayı dört şarta göre sına: Geçmişte mi yaşandı, insanla mı ilgili, toplumu etkiledi mi, kaynağı var mı?
• Çeldirici: Doğa olayları tek başına tarihin konusu değildir; insan topluluklarını etkilediği ölçüde tarihin konusu olur. “Tarihin konusu yalnızca savaşlar ve devletlerdir.” ifadesi de yanlıştır.
• Karıştırma: Tarihin konusu insandır. Tarihsel bilginin unsurları ise üç tanedir: insan, kaynak ve tarihçi.
• Tanım sorusu: Tarihin tanımındaki üç anahtar ifadeyi unutma: yer ve zaman göstererek, neden-sonuç ilişkisi içinde ve kaynaklara dayanarak.
• Örnek sorusu: Vezüv Yanardağı'nın MS 79'da Pompeii'yi yok etmesi tarihin konusudur; insan yaşamayan bir adadaki patlama ise yer bilimlerinin konusudur.

Tarihsel bilginin özellikleri

Arka plan

Tarih bir bilimdir; ama laboratuvarda çalışan bir fen bilimi gibi işlemez. Bunun nedeni konusudur: Tarih, bir daha yaşanmayacak olan geçmişi ve davranışı önceden kesin olarak bilinemeyen insanı inceler. Tarihsel bilginin aşağıdaki özelliklerinin hepsi bu iki durumdan kaynaklanır.

Açıklama

Tarihsel bilginin ilk özelliği kaynaklara dayanmasıdır; kanıtı olmayan bir iddia tarihsel bilgi sayılmaz. Bu bilgi deney ve gözlemle tekrarlanamaz: Bir kimya deneyi aynı şartlarda yeniden yapılabilir, ama Malazgirt Savaşı ya da İstanbul'un Fethi yeniden yaşatılamaz. Aynı nedenle tarihte, fen bilimlerindeki gibi her durumda geçerli kesin yasalar konulamaz; her olay kendi şartları içinde değerlendirilir.

Tarihsel bilgi aynı zamanda sınırlıdır. Kaynakların bir kısmı kaybolmuş, zarar görmüş ya da hiç kayda geçmemiş olabilir; tarihçi eksik parçaları olan bir yapbozu tamamlamaya çalışır. Bu eksiklik ve tarihçinin kaynağa sorduğu sorular, bilgiyi yoruma açık hâle getirir. Aynı konu, kaynakların niteliğine ve tarihçinin bakışına göre farklı açılardan yorumlanabilir.

Son olarak tarihsel bilgi değişebilir, yani dinamiktir. Yeni belge ve buluntular eski yorumları değiştirebilir; Göbeklitepe'deki buluntular, Neolitik döneme dair bazı eski açıklamaların yeniden değerlendirilmesini sağlamıştır. Bütün bu özelliklere rağmen tarih keyfî bir anlatı değildir: Bilimsel yönteme dayanır, farklı kaynaklar karşılaştırılır ve her iddia kanıtla desteklenir.

Bu özellikler en çok fen bilimleriyle karşılaştırılarak sorulur:

	Fen bilimleri	Tarih
Yöntem	Deney ve gözlem	Kaynakların incelenmesi ve karşılaştırılması
Tekrar	Deney aynı şartlarda tekrarlanabilir.	Olaylar bir kez yaşanır, tekrarlanamaz.
Yasa	Her yerde geçerli yasalara ulaşılabilir.	Kesin yasalar konulamaz; her olay kendi şartlarında değerlendirilir.
Bilginin dayanağı	Doğrudan gözlenebilen olaylar	Geçmişten kalan ve eksik olabilen izler

Göbeklitepe örneğini biraz açalım. Şanlıurfa yakınlarındaki bu alanda bulunan anıtsal yapılar günümüzden yaklaşık 12 bin yıl öncesine tarihlenmektedir. Daha önce, insanların ancak yerleşik hayata geçip tarım yapmaya başladıktan sonra böyle büyük yapılar inşa edebildiği düşünülüyordu. Göbeklitepe, avcı ve toplayıcı toplulukların da bunu yapabildiğini göstererek bu görüşün yeniden tartışılmasına yol açtı. Geçmiş değişmedi; değişen bizim bilgimiz oldu.

Sonuç ve önemi

Bu özelliklerin sonucu, tarihsel bilginin mutlak ve değişmez olmamasıdır. Ancak bu, tarihin keyfî olduğu anlamına gelmez: Her yorum kaynağa dayanmak ve başka tarihçilerin denetimine açık olmak zorundadır. Tarihçinin kaynaklarla nasıl çalıştığı ünitenin üçüncü konusunda ayrıntılı olarak anlatılır.

Sınavda

• Nasıl sorulur: Kısa bir durum verilir ve bunun tarihsel bilginin hangi özelliğiyle ilgili olduğu sorulur. Tarih ile fen bilimlerinin karşılaştırılması da sık istenir.
• Beklenen cevap: Yeni bir buluntu eski bilgiyi değiştiriyorsa değişebilir (dinamik), kaynakların bir kısmı kaybolmuşsa sınırlı, aynı olay farklı biçimlerde açıklanıyorsa yoruma açık özelliğini yaz.
• Çeldirici: “Yoruma açıktır” demek, herkesin istediğini söyleyebileceği anlamına gelmez; yorum kanıta dayanmalıdır. “Deney yapılamadığı için tarih bilim değildir.” ifadesi de yanlıştır.
• Karıştırma: Sınırlı olması kaynakların eksikliğiyle, değişebilir olması yeni kaynakların ortaya çıkmasıyla ilgilidir.
• Fen bilimleriyle karşılaştırma: Fen bilimleri deney ve gözlemle çalışır; deney tekrarlanabilir ve yasalara ulaşılabilir. Tarih kaynaklarla çalışır; olaylar tekrarlanamaz ve kesin yasa konulamaz.
• Göbeklitepe sorusu: Göbeklitepe örneği verilirse beklenen cevap, tarihsel bilginin değişebilir (dinamik) olmasıdır.

Tarihsel zaman: kronoloji ve takvimler

Arka plan

Tarihin tanımında “zaman göstererek” ifadesi geçiyordu. Bir olayın ne zaman yaşandığını bilmeden onu başka olaylarla ilişkilendiremeyiz. İnsanlar zamanı ölçmeye çok erken dönemlerde ihtiyaç duydu: Ekim ve hasat zamanını bilmek, dinî günleri belirlemek, vergi toplamak ve ticaret yapmak için ortak bir zaman ölçüsü gerekiyordu. Takvimler bu ihtiyaçtan doğdu.

Açıklama

Olayların zaman sırasına göre düzenlenmesine kronoloji denir. Kronoloji yalnızca tarihleri art arda dizmek değildir; hangi olayın önce, hangisinin sonra olduğunu görmemizi ve olaylar arasında neden-sonuç, değişim ve süreklilik bağları kurmamızı sağlar.

İnsanlar zamanı ölçmek için tarih boyunca farklı takvimler geliştirmiştir. İlk ay takviminin Sümerlere, ilk güneş takviminin Eski Mısırlılara ait olduğu kabul edilir. Mısır güneş takvimi Roma'da Julius Caesar döneminde düzenlenmiş (Jülyen takvimi), 1582'de Papa XIII. Gregorius'un yaptığı düzeltmelerle bugün kullanılan Gregoryen takvim ortaya çıkmıştır.

Takvimler iki esasa göre hazırlanır. Ay yılı esaslı takvimler Ay'ın Dünya çevresindeki dönüşünü temel alır ve bir yıl yaklaşık 354 gün sürer. Güneş yılı esaslı takvimler Dünya'nın Güneş çevresindeki dönüşünü temel alır ve bir yıl yaklaşık 365 gün 6 saat sürer. Aradaki yaklaşık 11 günlük fark yüzünden ay yılı esaslı takvimlerde aylar her yıl biraz daha erken gelir ve zamanla farklı mevsimlere kayar.

Her toplum, takvimine kendisi için önemli bir olayı başlangıç seçmiştir: Müslümanlar Hicret'i, Hristiyanlar Hz. İsa'nın doğumunu, Romalılar Roma şehrinin kuruluşunu başlangıç almıştır. Miladi takvimde Hz. İsa'nın doğumundan önceki yıllar MÖ (milattan önce), sonraki yıllar MS (milattan sonra) olarak gösterilir. MÖ tarihlerde sayı büyüdükçe geçmişe gidilir: MÖ 3200, MÖ 1200'den daha eskidir.

Sınavlarda bir tarihin hangi yüzyıla ait olduğu da sorulur. Kural basittir: Yılın son iki basamağını kapat, kalan sayıya bir ekle. Yalnızca sonu 00 ile biten yıllarda ekleme yapılmaz; 1900 yılı 19. yüzyılın son yılıdır.

Tarih	Olay	Yüzyıl
622	Hicret	7. yüzyıl
1071	Malazgirt Savaşı	11. yüzyıl
1453	İstanbul'un Fethi	15. yüzyıl
1789	Fransız İhtilali	18. yüzyıl
1914	I. Dünya Savaşı'nın başlaması	20. yüzyıl

Türklerin kullandığı takvimler

Takvim	Esası	Açıklama
12 Hayvanlı Türk Takvimi	Güneş yılı	Göktürkler ve Uygurlar kullanmıştır. Her yıl bir hayvanın adıyla anılır, 12 yılda bir devir tamamlanır.
Hicri Takvim	Ay yılı	Başlangıcı Hicret'tir (622). Hz. Ömer döneminde kabul edilmiştir.
Celali Takvimi	Güneş yılı	Büyük Selçuklu Sultanı Melikşah döneminde, Ömer Hayyam'ın da bulunduğu bir heyetçe hazırlanmıştır (1079). Döneminin en doğru takvimlerinden biri kabul edilir.
Rumi Takvim	Güneş yılı	Osmanlı Devleti'nde Tanzimat Dönemi'nde mali işler için kullanılmaya başlanmıştır. Başlangıcı Hicret'tir (622).
Miladi Takvim	Güneş yılı	Başlangıcı Hz. İsa'nın doğumudur. Türkiye'de 1 Ocak 1926'dan itibaren kullanılmaktadır.

Sınavda çıkar

Hicri ve Rumi takvimin başlangıcı aynıdır: Hicret (622). Farkları, Hicri takvimin ay yılına, Rumi takvimin güneş yılına dayanmasıdır.

Türklerin takvim değiştirmesi rastgele değildir; her değişikliğin arkasında bir neden vardır. Hicri takvim İslamiyet'in kabulüyle kullanılmaya başlanmıştır. Rumi takvime mali işlerde ihtiyaç duyulmuştur; çünkü vergiler güneş yılına bağlı olan hasada göre toplanırken ödemeler ay yılına göre yapılıyor, aradaki fark bütçede sorun yaratıyordu. Miladi takvim ise Cumhuriyet Dönemi'nde, diğer devletlerle ilişkilerde ortak bir takvim kullanmak amacıyla kabul edilmiştir.

Sonuç ve önemi

Kronoloji ve takvimler tarihçiye olayları sıralama imkânı verir; sıralama olmadan neden-sonuç ilişkisi kurulamaz. Türklerin kullandığı takvimler aynı zamanda bir kültür tarihidir: Takvim değişiklikleri Türklerin girdiği din ve kültür çevrelerini, devletin ekonomik ihtiyaçlarını ve dış dünyayla ilişkilerini yansıtır.

Sınavda

• Nasıl sorulur: “Türklerin tarih boyunca farklı takvimler kullanmasının nedenleri nelerdir?” diye sorulur. Takvimlerin esası, başlangıcı ve kullanıldığı dönemle eşleştirilmesi de istenir.
• Beklenen cevap: Din değişikliği, farklı kültürlerle etkileşim, ekonomik ihtiyaçlar ve diğer devletlerle uyum sağlama isteği.
• Çeldirici: Rumi takvim Hicret'i başlangıç alır ama ay yılı esaslı değildir. Hicri takvimin başlangıcı Hz. Muhammed'in doğumu değil, Hicret'tir. Celali Takvimi Osmanlı Devleti'ne değil, Büyük Selçuklu Devleti'ne aittir.
• İlk olma özellikleri: Türklerin kullandığı ilk takvim 12 Hayvanlı Türk Takvimi'dir. Türklerin kullandığı takvimler içinde ay yılı esaslı olan tek takvim Hicri takvimdir. İlk ay takvimi Sümerlere, ilk güneş takvimi Eski Mısırlılara aittir.
• Yüzyıl hesabı: Son iki basamağı kapat, kalan sayıya bir ekle: 1071, 11. yüzyıldır. Sonu 00 olan yıllar istisnadır; 1900, 19. yüzyılın son yılıdır.
• MÖ sorusu: MÖ tarihlerde sayı büyüdükçe geçmişe gidilir. MÖ 3200, MÖ 1200'den daha eskidir.

Tarihin çağlara ayrılması

Arka plan

Tarih kesintisiz bir bütündür; ancak binlerce yılı tek parça hâlinde incelemek ve öğrenmek çok zordur. Tarihçiler bu yüzden tarihi bölümlere ayırır. Bu ayırma yapılırken geniş coğrafyaları etkileyen büyük olaylar sınır kabul edilmiştir.

Açıklama

Yazının icadından önceki döneme tarih öncesi devirler denir. Yazının yaklaşık MÖ 3200 yıllarında Sümerlerde kullanılmaya başlanmasıyla tarih devirleri başlar. Tarihçiler bu uzun süreyi incelemeyi kolaylaştırmak için çağlara ayırır:

1. İlk ÇağYazının icadından (MÖ 3200) Kavimler Göçü'ne (375) ya da Batı Roma'nın yıkılışına (476) kadar
2. Orta ÇağBatı Roma'nın yıkılışından İstanbul'un Fethi'ne (1453) kadar
3. Yeni Çağİstanbul'un Fethi'nden Fransız İhtilali'ne (1789) kadar
4. Yakın ÇağFransız İhtilali'nden (1789) günümüze kadar

Eleştirel düşünelim

Çağlara ayırma insan yapımı bir sınıflandırmadır ve bakış açısına göre değişir. Türk tarihçileri İlk Çağ'ın sonu olarak çoğunlukla 375 Kavimler Göçü'nü, Avrupalı tarihçiler ise 476'yı esas alır. İstanbul'un Fethi de Avrupa için Orta Çağ'ın sonu sayılırken Türk tarihi açısından yeni bir dönemin başlangıcıdır.

Yazı bütün toplumlarda aynı zamanda kullanılmaya başlanmamıştır. Sümerler yazıyı MÖ 3200'lerde kullanırken başka toplumlar yazıyla yüzlerce, hatta binlerce yıl sonra tanışmıştır. Bu yüzden tarih öncesi devirlerden tarih devirlerine geçiş her toplumda farklı zamanda gerçekleşmiştir.

Çağlara ayırma, tarihi sınıflandırmanın yollarından yalnızca biridir:

Sınıflandırma	Örnek
Zamana göre	İlk Çağ tarihi, 19. yüzyıl tarihi
Mekâna göre	Türkiye tarihi, Avrupa tarihi, İstanbul tarihi
Konuya göre	Sanat tarihi, tıp tarihi, bilim tarihi

Sonuç ve önemi

Çağlara ayırmanın sonucu, tarihin öğrenilmesinin ve araştırılmasının kolaylaşmasıdır. Ancak çağlar keskin duvarlarla ayrılmaz: İnsanlar 1453'te bir sabah Orta Çağ'dan çıkıp Yeni Çağ'a uyanmadı. Seçilen tarihler birer semboldür; asıl değişim uzun bir zamana yayılır. Bu durum bizi bir sonraki başlığa, olay ile olgu arasındaki farka götürür.

Sınavda

• Nasıl sorulur: “Tarihin çağlara ayrılmasının amacı nedir?” ve “Çağ sınıflandırması neden bütün toplumlar için aynı ölçüde geçerli değildir?” soruları.
• Beklenen cevap: Amaç, tarihin incelenmesini ve öğrenilmesini kolaylaştırmaktır. Sınır alınan olaylar her toplumu aynı ölçüde etkilemediği için sınıflandırma her toplumun tarihine aynı şekilde uymaz.
• Çeldirici: “Bütün toplumlar tarih devirlerine aynı anda geçmiştir.” ve “Çağlar arasında kesin bir kopukluk vardır.” ifadeleri yanlıştır.
• Karıştırma: Tarih öncesi devirler ile tarih devirlerini ayıran gelişme yazının kullanılmasıdır. İlk Çağ'ın sonu için iki tarih verilebilir: 375 ve 476.
• Bakış açısı sorusu: Türk tarihçileri İlk Çağ'ın sonu için çoğunlukla 375'i, Avrupalı tarihçiler 476'yı esas alır. İstanbul'un Fethi Avrupa için bir çağın sonu, Türk tarihi için yeni bir dönemin başlangıcıdır.
• Sınıflandırma türleri: Çağlara ayırma zamana göre bir sınıflandırmadır. Tarih mekâna (Türkiye tarihi) ve konuya (sanat tarihi) göre de sınıflandırılabilir.

Tarihsel olay ve tarihsel olgu

Arka plan

Çağların sınırı olarak tek tek olayların seçildiğini, oysa asıl değişimin uzun sürede gerçekleştiğini gördük. Tarihçiler bu iki düzeyi birbirinden ayırmak için iki kavram kullanır: olay ve olgu.

Açıklama

Tarihsel olay, belirli bir zamanda ve yerde gerçekleşen, somut ve kısa süreli gelişmedir. Tarihsel olgu ise uzun bir zamana yayılan, daha genel ve soyut bir süreçtir. Örneğin Hicret bir olay, İslamiyet'in yayılması bir olgudur. James Watt'ın 1769'daki buhar makinesi çalışması bir olay; üretimden şehir hayatına kadar pek çok alanı uzun sürede değiştiren Sanayi Devrimi ise bir olgudur.

Olay	Olgu
Belirli zaman ve yerde gerçekleşir.	Uzun bir zamana yayılır.
Somut ve özeldir.	Genel ve soyuttur.
Hicret, Malazgirt Savaşı, 1769 buhar makinesi	İslamiyet'in yayılması, Türklerin Anadolu'ya yerleşmesi, Sanayi Devrimi

Olay ile olgu birbirinden kopuk değildir; olaylar çoğu zaman bir olgunun başlangıcı ya da parçasıdır:

Olay	Bağlı olduğu olgu
Malazgirt Savaşı (1071)	Anadolu'nun Türk yurdu hâline gelmesi
Hicret (622)	İslamiyet'in yayılması
James Watt'ın buhar makinesi çalışması (1769)	Sanayi Devrimi
Kavimler Göçü'nün başlaması (375)	Avrupa'nın bugünkü etnik yapısının oluşması

Pratik bir ipucu: İfadeye kesin bir tarih ve yer ekleyebiliyorsan büyük ihtimalle olaydır. İfadede “yayılması”, “yerleşmesi”, “gelişmesi” gibi bir süreç bildiren kelime varsa büyük ihtimalle olgudur.

Sonuç ve önemi

Bu ayrımın sonucu, tarihçinin olayları tek tek sıralamakla yetinmemesidir. Olaylar ancak ait oldukları olgunun içinde anlam kazanır; tarihçi olaylardan yola çıkarak genellemelere ulaşır. Olaylar arasındaki bağı kuran ise neden-sonuç ilişkisidir.

Sınavda

• Nasıl sorulur: Karışık verilen ifadelerin olay mı olgu mu olduğu sorulur ya da her birine örnek yazman istenir.
• Beklenen cevap: Olayı açıklarken belirli bir zaman ve yeri, olguyu açıklarken uzun süreyi ve genelliği vurgula.
• Çeldirici: Sanayi Devrimi'nin adında “devrim” geçse de tek bir günde gerçekleşmemiştir; bir olgudur. Buhar makinesinin 1769'da geliştirilmesi ise bir olaydır.
• Karıştırma: İstanbul'un Fethi bir olaydır; Osmanlı Devleti'nin güçlenmesi bir olgudur. Aynı konunun hem olay hem olgu yönü sorulabilir.
• Pratik ipucu: İfadeye kesin bir tarih ve yer ekleyebiliyorsan olaydır. "Yayılması", "yerleşmesi", "gelişmesi" gibi süreç bildiren kelimeler olguyu gösterir.
• İlişki sorusu: Olaylar çoğu zaman bir olgunun başlangıcı ya da parçasıdır: Malazgirt Savaşı (olay), Anadolu'nun Türk yurdu hâline gelmesi (olgu) sürecini başlatmıştır.

Neden-sonuç ilişkisi

Arka plan

Olayları doğru sıraya dizmek tarihin yalnızca ilk adımıdır. Sadece “Ne oldu, ne zaman oldu?” sorularına cevap veren bir anlatım, olayların dökümünden ibaret kalır. Tarihi bilim yapan, olaylar arasında neden-sonuç bağı kurmasıdır.

Açıklama

Tarihçi için bir olayın ne zaman olduğunu bilmek yeterli değildir; neden olduğunu ve hangi sonuçlara yol açtığını da anlamak ister. Tarihteki olayların çoğunun tek bir nedeni yoktur. Siyasi, ekonomik, toplumsal ve kültürel etkenler çoğu zaman birlikte rol oynar.

I. Dünya Savaşı bunun iyi bir örneğidir. Avusturya-Macaristan veliahdı Franz Ferdinand'ın 28 Haziran 1914'te Saraybosna'da öldürülmesi savaşı başlatan kıvılcımdır. Ancak savaşın asıl zemininde milliyetçilik, sömürge yarışı, silahlanma ve ittifak blokları gibi uzun süredir biriken etkenler vardır.

Neden türü	Açıklama	Örnek
Tetikleyici (yakın) neden	Olayı doğrudan başlatan, görünür neden.	Saraybosna suikastı
Arka plan (uzak) nedeni	Uzun sürede birikerek olayı mümkün hâle getiren etkenler.	Milliyetçilik, sömürgecilik, silahlanma, ittifaklar

Suikastı Sırp milliyetçisi Gavrilo Princip gerçekleştirdi. Avusturya-Macaristan bir ay sonra, 28 Temmuz 1914'te Sırbistan'a savaş ilan etti ve ittifaklar devreye girince savaş kısa sürede bütün Avrupa'ya yayıldı. Aynı suikast, bu ittifakların ve gerginliklerin olmadığı bir ortamda bir dünya savaşına yol açmayabilirdi.

Sonuçlar da nedenler gibi tek türlü değildir:

Sonuç türü	Açıklama	Örnek
Kısa vadeli sonuç	Olayın hemen ardından ortaya çıkar.	Savaşın sonunda Osmanlı, Avusturya-Macaristan, Rus ve Alman imparatorluklarının yıkılmış olması
Uzun vadeli sonuç	Etkisi yıllar sonra görülür.	Savaş sonrası antlaşmaların II. Dünya Savaşı'na zemin hazırlaması

Sınavda çıkar

“I. Dünya Savaşı'nın tek nedeni suikasttır.” ifadesi yanlıştır. Tarihte tek neden, tek sonuç yaklaşımı olayları aşırı basitleştirir.

Sonuç ve önemi

Neden-sonuç ilişkisinin en önemli sonucu, tarihteki olayların bir zincir oluşturmasıdır: Bir olayın sonucu, bir sonraki olayın nedeni olur. I. Dünya Savaşı'nın sonuçları II. Dünya Savaşı'nın nedenleri arasındadır. Bu yüzden tarihçi tek bir olaya değil, olayların birbirine nasıl bağlandığına bakar.

Sınavda

• Nasıl sorulur: Bir olayın nedenleri verilir; hangisinin tetikleyici, hangilerinin arka plan nedeni olduğu sorulur. Kısa ve uzun vadeli sonuçları ayırman da istenebilir.
• Beklenen cevap: Tetikleyici neden tektir ve olaydan hemen önce yaşanır. Arka plan nedenleri birden fazladır ve uzun süredir vardır.
• Çeldirici: Bir olayın başka bir olaydan önce yaşanması, onun nedeni olduğunu göstermez. Sıralama ile nedensellik aynı şey değildir.
• Akılda tutma: Arka plan nedenleri bardağı dolduran sudur; tetikleyici neden bardağı taşıran son damladır.
• Sonuç türleri: Kısa vadeli sonuç olayın hemen ardından, uzun vadeli sonuç yıllar sonra görülür. I. Dünya Savaşı'ndan sonra imparatorlukların yıkılması kısa vadeli, II. Dünya Savaşı'na zemin hazırlanması uzun vadeli sonuçtur.
• Tarih sorusu: Saraybosna suikastı 28 Haziran 1914'te, Avusturya-Macaristan'ın Sırbistan'a savaş ilanı ise bir ay sonra, 28 Temmuz 1914'te gerçekleşmiştir.

Değişim ve süreklilik

Arka plan

Olgular uzun süreçlerdir. Uzun bir süreç incelendiğinde her şeyin aynı hızda değişmediği görülür: Bazı şeyler hızla değişirken bazıları yüzyıllarca aynı kalır. Tarihçi bu ikisini birlikte görmeye çalışır.

Açıklama

Tarihçi zaman içinde nelerin değiştiğine ve nelerin devam ettiğine de bakar. Fenike gemilerinden Osmanlı kadırgalarına, buharlı gemilerden bugünün dev yük gemilerine kadar denizcilik teknolojisi büyük ölçüde değişmiştir. Buna karşılık insanların denizi ulaşım ve ticaret için kullanması süreklilik göstermiştir. Tarihçi “Ne değişti?” sorusunun yanında “Ne devam etti ve neden?” sorusunu da sorar.

Alan	Değişen	Süreklilik gösteren
Denizcilik	Gemi teknolojisi (kürek, yelken, buhar, motor)	Denizin ulaşım ve ticaret için kullanılması
Haberleşme	Araçlar (ulak, mektup, telgraf, telefon, internet)	İnsanların haberleşme ihtiyacı
Alışveriş	Ödeme araçları (takas, sikke, kâğıt para, kart)	Mal ve hizmet alışverişi

Sonuç ve önemi

Değişim ve sürekliliği birlikte görmenin iki sonucu vardır. Birincisi, değişim her zaman ilerleme anlamına gelmez; yalnızca farklılaşmayı ifade eder. İkincisi, bugün bize çok yeni görünen pek çok şeyin kökü geçmiştedir. Bugünü anlamak için geçmişe bakmamızın nedeni de budur.

Böylece tarihin doğasını öğrendik. Sıradaki konuda bu bilginin nasıl üretildiğini, yani tarihçinin kaynaklarla nasıl çalıştığını göreceğiz. Oraya geçmeden önce iki temel kavramı birbirinden ayıralım:

Karıştırma

Kaynak geçmişten kalan ve bilgi taşıyan izdir (bir ferman, bir sikke). Kanıt ise tarihçinin sorusuna kaynaktan çıkardığı cevaptır.

Sınavda

• Nasıl sorulur: Bir alandaki gelişmeleri anlatan kısa bir metin verilir; değişen ve süreklilik gösteren unsurları ayrı ayrı yazman istenir.
• Beklenen cevap: Değişeni bulmak için araca, yönteme ve teknolojiye; sürekliliği bulmak için ihtiyaca ve amaca bak.
• Çeldirici: “Tarihte her şey değişir.” ve “Değişim her zaman ilerlemedir.” ifadeleri yanlıştır.
• Karıştırma: Neden-sonuç “Bu neden oldu?” sorusuna, değişim ve süreklilik ise “Zaman içinde ne değişti, ne aynı kaldı?” sorusuna cevap verir.
• Örnek sorusu: Haberleşmede araçlar (ulak, telgraf, telefon, internet) değişmiş, insanların haberleşme ihtiyacı ise süreklilik göstermiştir.
• Kaynak ve kanıt: Kaynak geçmişten kalan izdir (ferman, sikke); kanıt ise tarihçinin sorusuna kaynaktan çıkardığı cevaptır. Bu ayrım bir sonraki konunun temelidir.

Hızlı tekrar

Başlık	Anahtar bilgi
Geçmiş ve tarih	Geçmiş yaşananların kendisidir; tarih onun kaynaklara dayanan anlatımıdır.
Tarihin konusu	İnsan. Dört şart: geçmişte yaşanma, insanla ilgili olma, toplumu etkileme, belgelenebilme.
Üç temel unsur	İnsan, kaynak, tarihçi
Tarihsel bilgi	Kaynağa dayanır, tekrarlanamaz, kesin yasası yoktur, sınırlıdır, yoruma açıktır, değişebilir.
Kronoloji	Olayların zaman sırasına göre düzenlenmesi
İlk takvimler	Ay takvimi Sümerler, güneş takvimi Eski Mısırlılar
Türklerin takvimleri	12 Hayvanlı, Hicri (ay yılı esaslı tek takvim), Celali, Rumi, Miladi
Çağlar	İlk Çağ (MÖ 3200), Orta Çağ (375 ya da 476), Yeni Çağ (1453), Yakın Çağ (1789)
Olay ve olgu	Olay kısa süreli ve somuttur; olgu uzun süreli ve geneldir.
Nedenler	Tetikleyici (yakın) neden ve arka plan (uzak) nedenleri
Değişim ve süreklilik	Araçlar değişir, ihtiyaçlar sürer.

Kendini dene

Soruları önce kendin cevaplamaya çalış, sonra cevabını kontrol et.

Geçmiş ile tarih arasındaki farkı bir örnekle açıklayınız.

Geçmiş yaşananların kendisidir ve değişmez; tarih ise o geçmişi kaynaklarla araştırır. Dünkü kahvaltı geçmiştir; onu fotoğraf ve fişe bakarak anlatmak tarihin yaptığına benzer.

Bir olayın tarihin konusu olabilmesi için taşıması gereken dört şartı yazınız.

Geçmişte yaşanmış olmalı, insanla ilgili olmalı, toplumu etkilemiş olmalı, kaynak ve kanıtla belgelenebilmeli.

Hicri ve Rumi takvimin benzer ve farklı yönlerini yazınız.

Benzer: İkisi de Hicret'i (622) başlangıç alır. Farklı: Hicri ay yılına, Rumi güneş yılına dayanır; Rumi takvim Tanzimat Dönemi'nde mali işler için kullanılmıştır.

Tarihsel olay ile tarihsel olgu arasındaki farkı birer örnekle açıklayınız.

Olay belirli zaman ve yerde gerçekleşen somut gelişmedir (Hicret). Olgu uzun süreye yayılan genel bir süreçtir (İslamiyet'in yayılması).

Tetikleyici neden ile arka plan nedenini I. Dünya Savaşı örneğiyle açıklayınız.

Tetikleyici neden savaşı doğrudan başlatan Saraybosna suikastıdır. Arka plan nedenleri milliyetçilik, sömürgecilik, silahlanma ve ittifaklardır.

Tarihsel bilgi neden değişebilir? Bir örnekle açıklayınız.

Tarihsel bilgi kaynaklara dayandığı için yeni belge ve buluntular ortaya çıktıkça yorumlar değişebilir. Göbeklitepe buluntuları Neolitik döneme dair bazı eski açıklamaların yeniden değerlendirilmesini sağlamıştır.

İnsan yaşamayan bir adadaki yanardağ patlaması ile Vezüv Yanardağı'nın Pompeii şehrini yok etmesinden hangisi tarihin konusudur? Nedenini açıklayınız.

Vezüv'ün Pompeii'yi yok etmesi tarihin konusudur; çünkü bir insan topluluğunu etkilemiştir ve kaynaklarla belgelenebilir. İnsanı etkilemeyen bir doğa olayı ise yer bilimlerinin konusudur.

622, 1071, 1453 ve 1789 tarihlerinin hangi yüzyıllara ait olduğunu yazınız.

622 yılı 7. yüzyıla, 1071 yılı 11. yüzyıla, 1453 yılı 15. yüzyıla, 1789 yılı 18. yüzyıla aittir.

Türklerin tarih boyunca farklı takvimler kullanmasının nedenlerini yazınız.

Din değişikliği (İslamiyet'in kabulüyle Hicri takvim), ekonomik ihtiyaçlar (mali işler için Rumi takvim), farklı kültürlerle etkileşim ve diğer devletlerle uyum sağlama isteği (Miladi takvim).

Çağ sınıflandırması neden bütün toplumlar için aynı ölçüde geçerli değildir?

Çağlara ayırma insan yapımı bir sınıflandırmadır. Sınır alınan olaylar her toplumu aynı ölçüde etkilememiştir ve toplumlar yazıyı farklı zamanlarda kullanmaya başlamıştır.

Malazgirt Savaşı, Anadolu'nun Türk yurdu hâline gelmesi, Hicret ve Sanayi Devrimi ifadelerini olay ve olgu olarak sınıflandırınız.

Olay: Malazgirt Savaşı, Hicret. Olgu: Anadolu'nun Türk yurdu hâline gelmesi, Sanayi Devrimi.

“Bir olaydan önce yaşanan her gelişme o olayın nedenidir.” ifadesini değerlendiriniz.

İfade yanlıştır. Bir gelişmenin önce yaşanması onu neden yapmaz. Neden sayılabilmesi için olayın ortaya çıkmasında etkisinin olduğu kanıtlarla gösterilmelidir.

Haberleşme alanında değişime ve sürekliliğe birer örnek veriniz.

Değişim: Haberleşme araçları ulaktan telgrafa, telefondan internete değişmiştir. Süreklilik: İnsanların haberleşme ihtiyacı devam etmiştir.

Aklında kalsın

Geçmiş değişmez; ama geçmiş hakkındaki bilgimiz yeni kaynaklar, yeni sorular ve yeni yöntemlerle gelişir.