9. Sınıf Tarih 1. Ünite 2. Konu Özeti: Tarihin Doğası
Bu yazıda 9. sınıf tarih 1. ünite “Geçmişin İnşa Sürecinde Tarih” ünitesinin ikinci konusu olan Tarihin Doğası konusunu özetliyoruz. Geçmiş ile tarih arasındaki farkı, tarihsel bilginin özelliklerini, takvimleri, çağları, olay-olgu ayrımını ve neden-sonuç ilişkisini örneklerle öğreneceksin. Ünitenin tamamını PDF olarak da indirebilirsin.
Geçmiş ile tarih arasındaki fark
Geçmiş, yaşanmış ve artık değiştirilemeyecek olayların bütünüdür. Tarih ise bu geçmişi, günümüze ulaşan kaynaklar ve kanıtlar yardımıyla araştıran, anlamaya ve anlatmaya çalışan bilim dalıdır.
Dünkü kahvaltını düşün. O kahvaltı artık geçmişte kaldı ve onu yeniden yaşayamazsın. Ama bugün anlatman gerekse hafızana, çektiğin bir fotoğrafa, alışveriş fişine ya da yanındaki birinin anlatımına başvurursun. Tarihçi de geçmişin kendisine gidemez; geçmişten kalan izleri kullanır. Bu yüzden tarih, geçmişin birebir kopyası değil, kanıtlara dayanan bir yeniden kurulumudur.
Geçmiş yaşananların kendisidir. Tarih ise geçmişin kaynaklar aracılığıyla araştırılması ve yorumlanmasıdır.
Tarihin konusu ve temel unsurları
Tarihin konusu insandır. Savaşlar, göçler, devletler, ekonomi, sanat, düşünce ve günlük yaşam; insanla ve toplumla ilişkili olduğu ölçüde tarihin konusu olur. Ancak tarihçi geçmişte yaşanan her şeyi araştırmaz. Bir olayın tarihin konusu olabilmesi için bazı şartları taşıması gerekir.
- Geçmişte yaşanmış olmalıdır.
- İnsanla ve insan topluluklarıyla ilgili olmalıdır.
- Toplumları etkilemiş, sonuçları olan önemli bir gelişme olmalıdır.
- Kaynak ve kanıtlarla belgelenebilmelidir.
Tarihsel bilginin oluşmasında üç temel unsur birlikte çalışır: insan tarihin konusudur, kaynak geçmişten kalan izleri taşır, tarihçi de bu kaynakları belirli yöntemlerle inceleyip yorumlar.
Tarihsel bilginin özellikleri
- Kaynaklara dayanır. Kanıtı olmayan bir iddia tarihsel bilgi sayılmaz.
- Deney ve gözlemle tekrarlanamaz. Bir kimya deneyi yeniden yapılabilir ama Malazgirt Savaşı ya da İstanbul'un Fethi yeniden yaşatılamaz.
- Kesin yasalara bağlanamaz. Fen bilimlerindeki gibi her durumda geçerli değişmez kurallar koymak mümkün değildir.
- Sınırlıdır. Kaynakların bir kısmı kaybolmuş, zarar görmüş ya da hiç kayda geçmemiş olabilir. Tarihçi eksik parçaları olan bir yapbozu tamamlamaya çalışır.
- Yoruma açıktır. Aynı konu, kaynakların niteliğine ve tarihçinin sorularına göre farklı açılardan yorumlanabilir.
- Değişebilir, yani dinamiktir. Yeni belge ve buluntular eski yorumları değiştirebilir. Göbeklitepe'deki buluntular, Neolitik döneme dair bazı eski açıklamaların yeniden değerlendirilmesini sağlamıştır.
- Bilimsel yönteme dayanır. Farklı kaynaklar karşılaştırılır ve her iddia kanıtla desteklenir.
Tarihsel zaman: kronoloji ve takvimler
Olayların zaman sırasına göre düzenlenmesine kronoloji denir. Kronoloji yalnızca tarihleri art arda dizmek değildir; hangi olayın önce, hangisinin sonra olduğunu görmemizi ve olaylar arasında neden-sonuç, değişim ve süreklilik bağları kurmamızı sağlar.
İnsanlar zamanı ölçmek için tarih boyunca farklı takvimler geliştirmiştir. İlk ay takviminin Sümerlere, ilk güneş takviminin Eski Mısırlılara ait olduğu kabul edilir. Mısır güneş takvimi Roma'da Julius Caesar döneminde düzenlenmiş (Jülyen takvimi), 1582'de Papa XIII. Gregorius'un yaptığı düzeltmelerle bugün kullanılan Gregoryen takvim ortaya çıkmıştır.
Türklerin kullandığı takvimler
| Takvim | Esası | Açıklama |
|---|---|---|
| 12 Hayvanlı Türk Takvimi | Güneş yılı | Göktürkler ve Uygurlar kullanmıştır. Her yıl bir hayvanın adıyla anılır, 12 yılda bir devir tamamlanır. |
| Hicri Takvim | Ay yılı | Başlangıcı Hicret'tir (622). Hz. Ömer döneminde kabul edilmiştir. |
| Celali Takvimi | Güneş yılı | Büyük Selçuklu Sultanı Melikşah döneminde, Ömer Hayyam'ın da bulunduğu bir heyetçe hazırlanmıştır (1079). Döneminin en doğru takvimlerinden biri kabul edilir. |
| Rumi Takvim | Güneş yılı | Osmanlı Devleti'nde Tanzimat Dönemi'nde mali işler için kullanılmaya başlanmıştır. Başlangıcı Hicret'tir (622). |
| Miladi Takvim | Güneş yılı | Başlangıcı Hz. İsa'nın doğumudur. Türkiye'de 1 Ocak 1926'dan itibaren kullanılmaktadır. |
Hicri ve Rumi takvimin başlangıcı aynıdır: Hicret (622). Farkları, Hicri takvimin ay yılına, Rumi takvimin güneş yılına dayanmasıdır.
Tarihin çağlara ayrılması
Yazının icadından önceki döneme tarih öncesi devirler denir. Yazının yaklaşık MÖ 3200 yıllarında Sümerlerde kullanılmaya başlanmasıyla tarih devirleri başlar. Tarihçiler bu uzun süreyi incelemeyi kolaylaştırmak için çağlara ayırır:
- İlk ÇağYazının icadından (MÖ 3200) Kavimler Göçü'ne (375) ya da Batı Roma'nın yıkılışına (476) kadar
- Orta ÇağBatı Roma'nın yıkılışından İstanbul'un Fethi'ne (1453) kadar
- Yeni Çağİstanbul'un Fethi'nden Fransız İhtilali'ne (1789) kadar
- Yakın ÇağFransız İhtilali'nden (1789) günümüze kadar
Çağlara ayırma insan yapımı bir sınıflandırmadır ve bakış açısına göre değişir. Türk tarihçileri İlk Çağ'ın sonu olarak çoğunlukla 375 Kavimler Göçü'nü, Avrupalı tarihçiler ise 476'yı esas alır. İstanbul'un Fethi de Avrupa için Orta Çağ'ın sonu sayılırken Türk tarihi açısından yeni bir dönemin başlangıcıdır.
Tarihsel olay ve tarihsel olgu
Tarihsel olay, belirli bir zamanda ve yerde gerçekleşen, somut ve kısa süreli gelişmedir. Tarihsel olgu ise uzun bir zamana yayılan, daha genel ve soyut bir süreçtir. Örneğin Hicret bir olay, İslamiyet'in yayılması bir olgudur. James Watt'ın 1769'daki buhar makinesi çalışması bir olay; üretimden şehir hayatına kadar pek çok alanı uzun sürede değiştiren Sanayi Devrimi ise bir olgudur.
| Olay | Olgu |
|---|---|
| Belirli zaman ve yerde gerçekleşir. | Uzun bir zamana yayılır. |
| Somut ve özeldir. | Genel ve soyuttur. |
| Hicret, Malazgirt Savaşı, 1769 buhar makinesi | İslamiyet'in yayılması, Türklerin Anadolu'ya yerleşmesi, Sanayi Devrimi |
Neden-sonuç ilişkisi
Tarihçi için bir olayın ne zaman olduğunu bilmek yeterli değildir; neden olduğunu ve hangi sonuçlara yol açtığını da anlamak ister. Tarihteki olayların çoğunun tek bir nedeni yoktur. Siyasi, ekonomik, toplumsal ve kültürel etkenler çoğu zaman birlikte rol oynar.
I. Dünya Savaşı bunun iyi bir örneğidir. Avusturya-Macaristan veliahdı Franz Ferdinand'ın 28 Haziran 1914'te Saraybosna'da öldürülmesi savaşı başlatan kıvılcımdır. Ancak savaşın asıl zemininde milliyetçilik, sömürge yarışı, silahlanma ve ittifak blokları gibi uzun süredir biriken etkenler vardır.
| Neden türü | Açıklama | Örnek |
|---|---|---|
| Tetikleyici (yakın) neden | Olayı doğrudan başlatan, görünür neden. | Saraybosna suikastı |
| Arka plan (uzak) nedeni | Uzun sürede birikerek olayı mümkün hâle getiren etkenler. | Milliyetçilik, sömürgecilik, silahlanma, ittifaklar |
“I. Dünya Savaşı'nın tek nedeni suikasttır.” ifadesi yanlıştır. Tarihte tek neden, tek sonuç yaklaşımı olayları aşırı basitleştirir.
Değişim ve süreklilik
Tarihçi zaman içinde nelerin değiştiğine ve nelerin devam ettiğine de bakar. Fenike gemilerinden Osmanlı kadırgalarına, buharlı gemilerden bugünün dev yük gemilerine kadar denizcilik teknolojisi büyük ölçüde değişmiştir. Buna karşılık insanların denizi ulaşım ve ticaret için kullanması süreklilik göstermiştir. Tarihçi “Ne değişti?” sorusunun yanında “Ne devam etti ve neden?” sorusunu da sorar.
Kaynak geçmişten kalan ve bilgi taşıyan izdir (bir ferman, bir sikke). Kanıt ise tarihçinin sorusuna kaynaktan çıkardığı cevaptır.
Kendini dene
Soruları önce kendin cevaplamaya çalış, sonra cevabını kontrol et.
Geçmiş ile tarih arasındaki farkı bir örnekle açıklayınız.
Geçmiş yaşananların kendisidir ve değişmez; tarih ise o geçmişi kaynaklarla araştırır. Dünkü kahvaltı geçmiştir; onu fotoğraf ve fişe bakarak anlatmak tarihin yaptığına benzer.
Bir olayın tarihin konusu olabilmesi için taşıması gereken dört şartı yazınız.
Geçmişte yaşanmış olmalı, insanla ilgili olmalı, toplumu etkilemiş olmalı, kaynak ve kanıtla belgelenebilmeli.
Hicri ve Rumi takvimin benzer ve farklı yönlerini yazınız.
Benzer: İkisi de Hicret'i (622) başlangıç alır. Farklı: Hicri ay yılına, Rumi güneş yılına dayanır; Rumi takvim Tanzimat Dönemi'nde mali işler için kullanılmıştır.
Tarihsel olay ile tarihsel olgu arasındaki farkı birer örnekle açıklayınız.
Olay belirli zaman ve yerde gerçekleşen somut gelişmedir (Hicret). Olgu uzun süreye yayılan genel bir süreçtir (İslamiyet'in yayılması).
Tetikleyici neden ile arka plan nedenini I. Dünya Savaşı örneğiyle açıklayınız.
Tetikleyici neden savaşı doğrudan başlatan Saraybosna suikastıdır. Arka plan nedenleri milliyetçilik, sömürgecilik, silahlanma ve ittifaklardır.
Tarihsel bilgi neden değişebilir? Bir örnekle açıklayınız.
Tarihsel bilgi kaynaklara dayandığı için yeni belge ve buluntular ortaya çıktıkça yorumlar değişebilir. Göbeklitepe buluntuları Neolitik döneme dair bazı eski açıklamaların yeniden değerlendirilmesini sağlamıştır.
Geçmiş değişmez; ama geçmiş hakkındaki bilgimiz yeni kaynaklar, yeni sorular ve yeni yöntemlerle gelişir.