9. Sınıf Tarih 3. Ünite 2. Konu Özeti: Orta Çağ Devletlerinde Yönetim ve Ordu
Bu yazıda 9. sınıf tarih 3. ünite “Orta Çağ Medeniyetleri” ünitesinin ikinci konusu olan Orta Çağ Devletlerinde Yönetim ve Ordu konusunu özetliyoruz. Sâsânîler, Doğu Roma, Göktürkler, Uygurlar ve İslam devletlerinin yönetim ve ordu düzenlerini, Talas Savaşı'nın sonuçlarıyla birlikte öğreneceksin. Ünitenin tamamını PDF olarak da indirebilirsin.
Sâsânîler
Sâsânî İmparatorluğu 226'da Erdeşir tarafından İran'da kuruldu. Hükümdar “şahlar şahı” anlamına gelen şahinşah unvanını taşır, gücünü tanrısal kaynaktan aldığına inanılırdı. Zerdüştlük devletin resmî diniydi ve din adamları yönetimde etkiliydi. Güçlü bir merkezî yönetim kuruldu.
Ordunun temel gücü ağır zırhlı süvarilerdi. Hafif okçu süvariler ve savaş filleri de kullanılırdı. Sâsânîler 557'de Göktürklerle ittifak yaparak Ak Hun Devleti'ni yıktı. Kadisiye ve Nihavend yenilgilerinin ardından 651'de İslam orduları karşısında yıkıldı.
Doğu Roma (Bizans)
Doğu Roma'nın başkenti 330'da İmparator I. Konstantin'in yeniden kurduğu Konstantinopolis (İstanbul) oldu. İmparator geniş yetkilere sahipti ve Tanrı'nın yeryüzündeki temsilcisi sayılırdı. Güçlü bir bürokrasi ve Roma hukuku devleti ayakta tuttu. Doğu Roma 1453'e kadar yaşadı.
| Askerî unsur | Açıklama |
|---|---|
| Thema | VII-XI. yüzyıllarda kullanılan hem idari hem askerî bölge sistemi. Toprak verilen çiftçi-askerler hem üretim yapar hem de bölgelerini savunurdu. |
| Tagma | İstanbul'da bulunan, askerliği meslek edinmiş profesyonel birlikler. |
| Grek ateşi | Su üzerinde de yanabilen yanıcı bir karışım. Özellikle deniz savaşlarında ve İstanbul'un savunmasında etkili oldu. |
Göktürkler
- 552Bumin Kağan, Ötüken merkezli I. Göktürk Devleti'ni kurdu. “Türk” adını taşıyan ilk devlettir.
- 557Batı yabgusu İstemi, Sâsânîlerle birlikte Ak Hun Devleti'ni yıktı.
- 567İstanbul'a (Doğu Roma'ya) ilk Türk elçilik heyeti gönderildi.
- 582Devlet Doğu ve Batı olarak ikiye bölündü.
- 630Doğu Göktürk Devleti Çin egemenliğine girdi.
- 682Kutluk (İlteriş) Kağan II. Göktürk (Kutluk) Devleti'ni kurdu.
- 745Karluk, Basmıl ve Uygur isyanlarıyla devlet yıkıldı.
Göktürklerde yönetim
- Kağan ve kut: Yönetme yetkisinin Gök Tanrı tarafından verildiğine inanılırdı. Otağ, taht, tuğ, davul ve yay hükümdarlık sembolleriydi. Kağan töreye uymakla yükümlüydü.
- İkili teşkilat: Devlet doğu ve batı olarak ikiye ayrılır; doğuyu kağan, batıyı onun adına yabgu yönetirdi.
- Toy (kurultay): Devlet işlerinin görüşüldüğü ve kağanın yetkilerini dengeleyen meclisti. Toyun toplanamadığı durumlarda danışma kurulu olan ayuk görev yapardı.
- Hatun: Kağanın eşiydi; devlet törenlerine ve yönetime katılırdı.
- Yargu: Töreye göre yargılama yapan mahkemeydi. Başında yargucu bulunurdu.
Göktürklerde ordu
Ordu-millet anlayışı hâkimdi: Barışta günlük işiyle uğraşan halk, savaşta orduya katılırdı. Ordunun temelini atlı birlikler oluştururdu. Hafif zırhlı seçkin askerlere börü denirdi. En büyük birlik yaklaşık on bin kişilik tümendi.
Uygurlar
Uygur Devleti 744'te Kutluk Bilge Kül Kağan tarafından Ötüken merkezli kuruldu. Göktürk devlet geleneğini sürdürdüler. Bögü Kağan döneminde (762) Maniheizm resmî din olarak kabul edildi. Bu dinin et yemeyi ve savaşmayı hoş görmeyen anlayışı, Uygurların savaşçı özelliklerini zayıflattı ve yerleşik hayata geçişi hızlandırdı. Uygurlar tarım, ticaret, mimari ve yazıda ilerledi. Devlet 840'ta Kırgız saldırılarıyla yıkıldı.
Uygurlar yerleşik hayata geçen ilk Türk devletidir. Bu değişimde Maniheizmin kabulü ve İpek Yolu ticareti etkili olmuştur.
İslam devletlerinde yönetim ve ordu
| Dönem | Yönetim | Ordu ve fetihler |
|---|---|---|
| Hz. Muhammed | Devlet başkanı, peygamber ve yargıç sıfatlarını taşıdı. Önemli kararlarda istişare yapıldı. | Gönüllülerden oluşan ordu; Bedir, Uhud, Hendek savaşları |
| Dört Halife (632-661) | Halifeler farklı yollarla seçildi; iktidarın kaynağı toplumun onayıydı. Hz. Ömer döneminde divan teşkilatı kuruldu, kadılar atandı. | Sâsânî Devleti yıkıldı; Suriye, Irak, İran ve Mısır fethedildi. |
| Emeviler (661-750) | Muaviye ile yönetim saltanata (babadan oğula) dönüştü. Arap olmayan Müslümanlara (mevali) ayrım yapıldı. | 711'de İspanya fethedildi; 732 Puvatya yenilgisiyle Avrupa'daki ilerleme durdu. |
| Abbasiler (750-1258) | Başkent Bağdat oldu; vezirlik makamı kuruldu. Farklı milletlere eşit davranıldı. | Orduda Türkler önemli yer tuttu. Samarra döneminde (836-892) Türkler askerî ve idari alanda etkili oldu. |
Hilafet: Toplumun onayıyla seçilen halife dönemi (Dört Halife). Saltanat: Yönetimin babadan oğula geçmesi (Emevilerle başladı).
Talas Savaşı (751)
Talas Savaşı, 751'de bugünkü Kırgızistan'daki Talas Nehri kıyısında Abbasiler ile Çin (Tang) arasında yapıldı. Savaş sırasında Karlukların Abbasilerin yanına geçmesiyle Çin yenildi.
- Çin'in Orta Asya'daki ilerleyişi durdu.
- Türklerle Müslümanlar arasındaki yakınlaşma arttı; Türklerin İslamiyet'e geçişi hızlandı.
- Esir alınan Çinli ustalar sayesinde kâğıt yapımı Semerkant'a, oradan İslam dünyasına ve Avrupa'ya yayıldı.
Kendini dene
Soruları önce kendin cevaplamaya çalış, sonra cevabını kontrol et.
Doğu Roma'da thema sisteminin işleyişini ve amacını açıklayınız.
Ülke askerî-idari bölgelere ayrıldı; toprak verilen çiftçi-askerler hem üretim yapıp hem bölgelerini savundu. Amaç hem savunmayı hem üretimi sağlamaktı.
Göktürklerde toy, hatun ve yargu kavramlarını açıklayınız.
Toy devlet meclisi, hatun kağanın yönetime katılan eşi, yargu töreye göre yargılama yapan mahkemedir.
Göktürk tarihinin önemli olaylarını 552'den 745'e kadar sırasıyla yazınız.
552 kuruluş, 557 Ak Hunların yıkılışı, 567 İstanbul'a elçi, 582 ikiye bölünme, 630 Çin egemenliği, 682 II. Göktürk, 745 yıkılış.
Maniheizmin Uygurlar üzerindeki etkilerini yazınız.
Savaşçı özellikleri zayıfladı, yerleşik hayata geçiş hızlandı; tarım, ticaret, mimari ve yazıda ilerleme görüldü.
Emevilerle birlikte İslam devletinde yönetim anlayışında ne değişti?
Halifenin seçildiği dönem sona erdi, yönetim babadan oğula geçen saltanata dönüştü.
Talas Savaşı'nın sonuçlarından üçünü yazınız.
Çin'in Orta Asya'daki ilerleyişi durdu, Türklerin İslamiyet'e geçişi hızlandı, kâğıt yapımı İslam dünyasına yayıldı.
Orta Çağ'da hükümdarlar gücünü çoğunlukla tanrısal kaynağa dayandırdı; Türklerde ise kağanın kutu töreyle sınırlıydı ve ordu-millet anlayışı hâkimdi.