11. Sınıf Tarih 1. Ünite 4. Konu Özeti: Sanayi Devrimi'nin Meydana Getirdiği Siyasi, Sosyal ve Ekonomik Değişim
Bu yazıda 11. sınıf tarih 1. ünite “Değişen Dünyada Osmanlı Devleti (1683-1789)” ünitesinin dördüncü konusu olan Sanayi Devrimi'ni özetliyoruz. Sanayi Devrimi'nin neden İngiltere'de başladığını, önemli icatları, siyasi, sosyal ve ekonomik sonuçlarını ve Osmanlı'ya etkisini öğreneceksin. Ünitenin tamamını PDF olarak da indirebilirsin.
Sanayi Devrimi nedir, neden İngiltere'de başladı?
Sanayi Devrimi, XVIII. yüzyılın ikinci yarısında İngiltere'de başlayan ve üretimin el emeğinden makine gücüne geçmesiyle toplumsal, ekonomik ve siyasi yapıların köklü biçimde değiştiği süreçtir. Buhar ve tekstil makineleriyle başlayan bu süreç; demir-çelik ve demir yolu, ardından elektrik ve kimya, günümüzde de dijital teknolojiyle devam etmektedir.
| Neden | Açıklama |
|---|---|
| Sömürgeler ve sermaye | Sömürgelerden elde edilen ucuz ham madde, geniş pazarlar ve büyük sermaye birikimi |
| Doğal kaynaklar | Zengin kömür ve demir yatakları |
| Siyasi ve hukuki ortam | Hukukun üstünlüğü, özel mülkiyetin korunması, girişimciliğin desteklenmesi |
| Loncaların zayıflığı | Zanaatkârlar makineleşmeye güçlü bir direnç gösteremedi. |
| Tarım Devrimi | Tarımda verim arttı, iş gücü ihtiyacı azaldı; köylüler şehirlere göç ederek fabrikalar için ucuz iş gücü oluşturdu. |
Ortak arazilerin büyük toprak sahiplerine verildiği Çitleme Yasaları köylüleri şehirlere göçe zorladı. Tüccarların köylülere ham madde verip evlerinde üretim yaptırdığı eve iş verme sistemi de fabrika düzenine geçişi hazırladı.
Önemli icatlar
- 1712 · NewcomenMadenlerdeki suyu çekmek için ilk buhar makinesi
- 1765 · HargreavesAynı anda çok sayıda iplik eğiren Spinning Jenny
- 1769 · James WattBuhar makinesini geliştirerek verimli hâle getirdi; fabrikalar su kenarından kurtuldu.
- 1804 · Trevithickİlk buharlı lokomotif
- 1830 · Liverpool-Manchesterİki büyük şehri bağlayan ilk demir yolu hattı
Sosyal etkiler
- Kentleşme: Fabrikalar şehirlerde kurulduğu için kırsaldan şehirlere büyük göç yaşandı. İngiltere'de XIX. yüzyılın ortasında nüfusun yarısı şehirlerde yaşar hâle geldi. Hızlı ve plansız kentleşme konut sıkıntısına, sağlıksız yaşam koşullarına, kirliliğe ve kolera gibi salgınlara yol açtı.
- Yeni sınıflar: Fabrika ve maden sahiplerinden oluşan sanayi burjuvazisi güçlendi, işçi sınıfı ortaya çıktı. Toprak sahibi aristokrasinin gücü azaldı.
- Eşitsizlik: Düşük ücret, uzun çalışma saatleri, kadın ve çocuk işçiliği zengin ile yoksul arasındaki uçurumu derinleştirdi.
Ekonomik etkiler
- Seri üretim ve tüketim toplumu: Üretim arttı, fiyatlar düştü; insanlar temel ihtiyaçlarının ötesinde tüketmeye başladı.
- Serbest ticaret: İngiltere 1846'da Tahıl Yasalarını kaldırarak serbest ticarete geçti.
- Yeni sömürgecilik: Sömürgecilik artık altın-gümüş için değil, ham madde ve pazar için yapılmaya başlandı. Sanayileşen devletler Afrika ve Asya'da rekabete girişti.
Avrupa'nın ucuz fabrika ürünleri Osmanlı pazarlarını doldurdu; el tezgâhlarına dayalı Osmanlı üretimi ve loncalar rekabet edemeyerek geriledi. Osmanlı toprakları Avrupa sanayisi için ham madde kaynağı ve pazar hâline geldi.
Siyasi etkiler ve toplumsal hareketler
Ulaşım ve haberleşmenin gelişmesi merkezî yönetimi güçlendirdi. Güçlenen burjuvazi temsilî yönetim istedi; bu gelişmeler modern ulus devletin zeminini hazırladı. Sanayi Devrimi'nin yarattığı eşitsizlikler iki büyük düşünceyi doğurdu: Bireysel özgürlüğü ve serbest piyasayı savunan liberalizm (“Bırakınız yapsınlar, bırakınız geçsinler”) ve işçilerin sömürüldüğünü savunan sosyalizm (Karl Marx, Kapital, 1867).
| Hareket | Özelliği |
|---|---|
| Ludizm (1811) | İşini kaybeden tekstil işçileri makinelere saldırdı; örgütsüz olduğu için başarısız oldu. |
| Çartizm (1838 sonrası) | Genel oy hakkı ve gizli oy gibi siyasi haklar için milyonlarca imza topladı. |
| 1848 İhtilalleri | Fransa'da başlayıp Avrupa'ya yayıldı; eşitsizlik, işsizlik ve milliyetçilik etkili oldu. |
| Kazanımlar | Sendikalar ve grev hakkı; çocuk işçiliğini sınırlayan Fabrika Yasaları; kadın ve çocukların madenlerde çalışmasının yasaklanması; çalışma saatlerinin sınırlanması; zorunlu ilköğretim |
Kendini dene
Soruları önce kendin cevaplamaya çalış, sonra cevabını kontrol et.
Sanayi Devrimi'nin İngiltere'de başlamasının nedenlerinden üçünü yazınız.
Sömürgelerden gelen sermaye ve ham madde, kömür ve demir yatakları, hukukun üstünlüğü ve özel mülkiyetin korunması (Tarım Devrimi ve loncaların zayıflığı da kabul edilir).
Tarım Devrimi ve Çitleme Yasalarının Sanayi Devrimi'ne katkısını açıklayınız.
Tarımda verimin artması ve ortak arazilerin kaybedilmesi köylüleri şehirlere göçe zorladı; fabrikalar için ucuz iş gücü oluştu.
James Watt'ın buhar makinesini geliştirmesinin fabrikaların yerine etkisini açıklayınız.
Buhar gücü su gücünün yerini aldığı için fabrikaların akarsu kenarında kurulma zorunluluğu kalktı; fabrikalar şehirlerde kurulabildi.
Sanayi Devrimi'nin sömürgecilik anlayışını nasıl değiştirdiğini yazınız.
Sömürgecilik altın ve gümüş arayışından ham madde kaynağı ve sanayi ürünleri için pazar arayışına dönüştü.
Sanayi Devrimi'nin Osmanlı ekonomisine etkisini açıklayınız.
Avrupa'nın ucuz fabrika ürünleri karşısında el tezgâhları ve loncalar rekabet edemedi; Osmanlı ham madde kaynağı ve pazar hâline geldi.
Ludizm ve Çartizm hareketlerini amaçları ve yöntemleri bakımından karşılaştırınız.
Ludizm makinelere saldırarak iş kaybını protesto etti ve örgütsüz olduğu için başarısız oldu; Çartizm şiddet yerine imza kampanyalarıyla genel oy hakkı gibi siyasi haklar istedi.
Makine üretimi artırdı ve fiyatları düşürdü; ama şehirleri kalabalıklaştırdı, işçi sınıfını ve eşitsizliği doğurdu. Bu eşitsizlik liberalizm ile sosyalizm arasındaki büyük tartışmayı başlattı.