11. Sınıf Tarih 1. Ünite 3. Konu Özeti: 1755 Lizbon ve 1766 İstanbul Depremlerinin Etkileri
Bu yazıda 11. sınıf tarih 1. ünite “Değişen Dünyada Osmanlı Devleti (1683-1789)” ünitesinin üçüncü konusu olan 1755 Lizbon ve 1766 İstanbul depremlerinin etkilerini özetliyoruz. İki depremi idari, sosyal ve ekonomik etkileri bakımından karşılaştırmalı olarak öğreneceksin. Ünitenin tamamını PDF olarak da indirebilirsin.
1755 Lizbon Depremi
Portekiz'in başkenti Lizbon, 1 Kasım 1755 sabahı büyüklüğü 8,5 ile 9 arasında tahmin edilen bir depremle sarsıldı. Deprem Katoliklerin kutsal günü olan Azizler Günü'ne denk geldi; halkın büyük kısmı kiliselerdeydi. Devrilen mum ve kandiller şehirde büyük bir yangın çıkardı; kısa süre sonra Atlas Okyanusu'ndan gelen tsunami kıyıları vurdu. Farklı kaynaklara göre 10 bin ile 100 bin arasında insan öldü; şehrin büyük kısmı yıkıldı.
- İdari etkiler: Kral I. José, Bakan Pombal'ı geniş yetkilerle görevlendirdi. Salgın ve yağmayı önlemek için sıkı önlemler alındı, çadır kentler kuruldu. Şehir geniş ve dik açılı caddelerle planlı olarak yeniden inşa edildi. Ahşap iskeletli, depreme dayanıklı Gaiola Pombalina yapı sistemi geliştirildi.
- Sosyal etkiler: Kutsal bir günde kiliselerin yıkılması inanç sorgulamalarına yol açtı. Voltaire depremi ilahi ceza olarak yorumlayan görüşleri eleştirdi, Rousseau ise felaketin büyüklüğünü kalabalık şehir yaşamına bağladı. Deprem, Aydınlanma düşüncesinin akla ve bilime dayalı yorumlarını güçlendirdi; Kilise'nin otoritesi sarsıldı.
- Ekonomik etkiler: Atlantik ticaretinin merkezi olan Lizbon Limanı yıkıldı; Brezilya ve Afrika ile yapılan ticaret aksadı. Avrupa ülkelerinden yardım geldi. Devlet yeni vergiler koydu ve inşaat faaliyetleriyle ekonomiyi canlandırmaya çalıştı.
1766 İstanbul Depremi
İstanbul, 22 Mayıs 1766'da Kurban Bayramı sabahı büyüklüğü 7 ile 7,5 arasında tahmin edilen bir depremle sarsıldı. Yaklaşık 4-5 bin kişi hayatını kaybetti. Deprem İzmit, Tekirdağ, Edirne ve Bursa'yı da etkiledi. Fatih ve Bayezid camileri, Kapalıçarşı ve surlar ağır hasar gördü. Artçı sarsıntılar aylarca sürdü.
- İdari etkiler: Mahallelere arama-kurtarma ve imar için görevliler atandı. Mimarbaşının başkanlık ettiği teknik heyet hasar tespiti yaptı. Fatih Camii Mimar Tahir Ağa tarafından yeniden inşa edildi; çevre illerden usta ve malzeme getirtildi. Devlet ahşap yerine kâgir (taş ve tuğla) yapı yapılmasını ferman ile zorunlu tuttu; ancak halk hızlı ve ucuz olduğu için ahşap yapıda ısrar etti.
- Sosyal etkiler: Deprem halk arasında “ilahi uyarı” olarak yorumlandı. Cami, tekke ve loncalar yardımlaşmanın merkezi oldu. Farklı dinlerden toplulukların birbirine yardım etmesi toplumsal dayanışmayı güçlendirdi.
- Ekonomik etkiler: Değirmen ve fırınların yıkılması ekmek sıkıntısı yarattı; bu yapılar öncelikle onarıldı. Fiyatlar yükselince devlet narh uyguladı. Onarımlar için halktan ek vergi toplandı ve vakıf gelirleri kullanıldı.
Narh: Devletin mal ve hizmetlerin fiyatlarını belirleyerek piyasayı denetlemesidir. Olağanüstü durumlarda fahiş fiyat artışlarını önlemek için kullanılırdı.
İki depremin karşılaştırılması
| 1755 Lizbon | 1766 İstanbul | |
|---|---|---|
| İdari | Pombal liderliğinde merkezî ve bilimsel planlama; dik açılı yeni şehir planı ve Gaiola sistemi | Hasar tespiti ve hızlı onarım; kâgir yapı zorunluluğu getirildi ama tam uygulanamadı |
| Sosyal | Kilise'ye güven sarsıldı; Aydınlanma düşünürleri depremi akılcı açıdan yorumladı | Deprem dinî açıdan yorumlandı; geleneksel dayanışma kurumları öne çıktı |
| Ekonomik | Atlantik ve sömürge ticareti sarsıldı; etkisi uluslararası oldu | Şehir içi ekonomi etkilendi; narh, ek vergi ve vakıf gelirleriyle çözüm arandı |
| Ortak yön | Her iki devlet de hasar tespiti yaptı, barınma sağladı, ek kaynak buldu ve şehri yeniden inşa etti. | |
Kendini dene
Soruları önce kendin cevaplamaya çalış, sonra cevabını kontrol et.
Lizbon Depremi'nin bu kadar yıkıcı olmasının nedenlerini yazınız.
Azizler Günü'nde halkın kiliselerde olması; depremin ardından çıkan yangın ve tsunami; depremin büyüklüğü.
Pombal'ın Lizbon'un yeniden inşasındaki uygulamalarını açıklayınız.
Salgın ve yağmayı önleyen sıkı önlemler aldı, çadır kentler kurdu, şehri geniş ve dik açılı caddelerle yeniden planladı, depreme dayanıklı Gaiola sistemini geliştirdi.
Lizbon Depremi'nin Avrupa düşünce hayatına etkisini yazınız.
Kilise'nin ilahi ceza yorumu sorgulandı; Voltaire ve Rousseau gibi düşünürler depremi akılcı biçimde yorumladı; Aydınlanma düşüncesi güçlendi.
İstanbul Depremi'nden sonra devletin aldığı idari önlemleri yazınız.
Mahallelere görevliler atandı, teknik heyet hasar tespiti yaptı, önemli yapılar onarıldı, usta ve malzeme getirtildi, kâgir yapı zorunluluğu getirildi.
Narh nedir? İstanbul Depremi'nden sonra neden uygulanmıştır?
Devletin fiyatları belirleyerek piyasayı denetlemesidir. Depremden sonra inşaat malzemesi ve işçilik fiyatları hızla arttığı için uygulandı.
İki depremi idari etkileri bakımından karşılaştırınız.
Lizbon'da Pombal liderliğinde merkezî ve bilimsel bir planlama yapıldı; İstanbul'da hızlı onarım ve kâgir yapı zorunluluğu getirildi ama merkezî planlama Lizbon kadar güçlü olmadı.
Aynı felakete iki farklı cevap: Lizbon'da merkezî planlama ve Aydınlanma sorgulaması, İstanbul'da geleneksel dayanışma ve devletin fiyat denetimi.