11. Sınıf Tarih 1. Ünite 3. Konu Özeti: 1755 Lizbon ve 1766 İstanbul Depremlerinin Etkileri

·Güncellendi:
11. SINIF TARİH DERSİ

Lizbon ve İstanbul Depremleri

Doğal afetlerin toplum, devlet, şehirleşme ve düşünce hayatı üzerindeki etkileri

Konunun ana fikri: Doğal afetler yalnızca can ve mal kaybına yol açmaz. Aynı zamanda devletlerin yardım ve yeniden inşa politikalarını, şehirlerin düzenini ve insanların olayları yorumlama biçimini de değiştirir.

1. 1755 Lizbon Depremi

1 Kasım 1755’te Portekiz’in başkenti Lizbon’da çok büyük bir deprem meydana geldi. Deprem, Azizler Günü sabahında gerçekleştiği için birçok insan kiliselerde bulunuyordu. Kiliselerin ve yapıların yıkılması, can kaybını artırdı.

Azizler Günü nedir?
Katolik Hristiyanların bütün azizleri andığı 1 Kasım tarihli dinî gündür. Lizbon Depremi’nin bu güne rastlaması, insanların ibadet için kiliselerde toplu hâlde bulunmasına neden olmuştur.

Depremden kısa bir süre sonra denizden gelen büyük dalgalar Lizbon kıyılarını vurdu. Bunun ardından şehirde günlerce süren yangınlar çıktı. Böylece Lizbon’da deprem, tsunami ve yangın birlikte büyük bir yıkıma neden oldu.

Can kaybı: Kesin sayı bilinmemektedir. Lizbon’da yaklaşık 30.000 kişinin hayatını kaybettiği tahmin edilmektedir. Farklı kaynaklarda daha düşük veya daha yüksek rakamlar da verilir.

2. Tsunami Nasıl Oluşur?

Tsunami, genellikle deniz tabanında meydana gelen güçlü bir deprem sonucunda oluşur. Deniz tabanı aniden yükselir veya çöker ve üzerindeki büyük su kütlesini yerinden oynatır.

Açık denizde dalgalar hızlı fakat alçak ilerler. Kıyıya yaklaştıklarında su sığlaştığı için dalgaların hızı azalır, yüksekliği ise artar. Bu nedenle tsunami kıyı bölgelerinde büyük yıkımlara yol açabilir.

Önemli bilgi: Tsunami yalnızca deniz altı depremleriyle değil; deniz altı heyelanları ve volkanik patlamalar sonucunda da oluşabilir.

3. 1766 İstanbul Depremi

22 Mayıs 1766’da İstanbul’da büyük bir deprem meydana geldi. Deprem, sabah namazından sonra ve Kurban Bayramı’nın üçüncü gününde gerçekleşti. İstanbul’un yanı sıra Marmara Denizi çevresindeki birçok yerleşim yeri de zarar gördü.

Deprem sonucunda İstanbul’da çok sayıda yapı yıkıldı veya ağır hasar gördü. Marmara Denizi’nde oluşan tsunami, özellikle kıyı bölgelerinde etkili oldu.

Can kaybı: Kaynaklara göre İstanbul’da yaklaşık 800–880 kişi, İstanbul ve çevre bölgelerle birlikte ise yaklaşık 4.000–5.000 kişi hayatını kaybetmiştir.

4. Deprem Sonrası Çalışmalar

Osmanlı Devleti, depremden sonra hasar tespiti yaptırdı ve halkın ihtiyaçlarını karşılamak için yardım faaliyetleri yürüttü. Hasarlı binalar onarıldı; onarılamayacak durumdaki bazı yapılar yıktırıldı.

İstanbul’daki yeniden inşa çalışmaları için başka bölgelerden ustalar, işçiler ve yapı malzemeleri getirildi. Bazı yapılarda demir destekler kullanılarak güçlendirme yapıldı.

İstanbul’daki yaklaşım: Devlet önemli onarım ve yardım çalışmaları yürüttü; ancak şehir bütünüyle yeni bir plana göre kurulmadı. Birçok yapı eski yerinde ve geleneksel yöntemlerle onarıldı.
Lizbon’daki yaklaşım: Şehir daha planlı biçimde yeniden düzenlendi. Sokakların düzenine ve yapıların dayanıklılığına daha fazla önem verildi. Depremin nedenleri ve sonuçları hakkında bilgi toplama çalışmaları yapıldı.

5. Lizbon Depremi’nin Düşünce Hayatına Etkisi

Lizbon Depremi, 18. yüzyıl düşünürlerinin kader, Tanrı, kötülük ve insan sorumluluğu üzerine düşünmesine neden oldu. Bu tartışmanın en önemli isimleri Voltaire ve Jean-Jacques Rousseau idi.

Voltaire (Volter)

Fransız filozof, yazar ve Aydınlanma düşünürüdür. Lizbon Depremi üzerine yazdığı şiirde, masum insanların ölmesini sorguladı. “Her şey en iyi şekilde gerçekleşir.” anlayışını eleştirdi. Candide adlı eserinde de körü körüne iyimserliği alaya aldı.

Jean-Jacques Rousseau (Jan Jak Ruso)

Cenevre doğumlu filozof ve yazardır. Voltaire’in şiirine mektupla cevap verdi. Tanrı’nın düzenini savunurken, insanların şehirleri çok yoğun ve dayanıksız biçimde kurmasının felaketin sonuçlarını artırdığını ileri sürdü.

6. Bilinmesi Gereken Kavramlar

Aziz: Hristiyanlıkta kutsal ve örnek kabul edilen kişi.

Tsunami: Deniz tabanındaki ani hareket sonucunda oluşan büyük deniz dalgası.

Taassup: Bir düşünceye veya inanca körü körüne bağlanma ve farklı görüşlere karşı hoşgörüsüz olma.

Candide: Voltaire’in körü körüne iyimserliği eleştirdiği felsefi romanı.

Cenevre: Rousseau’nun doğduğu, İsviçre’de bulunan şehir.

Sonuç

Lizbon ve İstanbul depremleri, doğal afetlerin yalnızca binaları yıkmadığını; toplum hayatını, devlet yönetimini, şehirleşme anlayışını ve düşünce dünyasını da etkilediğini göstermektedir. Bu olaylar sonrasında yardım, onarım, yeniden inşa ve afetleri anlama çabaları önem kazanmıştır.

Not: Tarihî kaynaklarda can kaybı sayıları farklı verilebilmektedir. Bunun temel nedeni, 18. yüzyılda düzenli nüfus ve ölüm kayıtlarının bulunmamasıdır.