11. Sınıf Tarih 2. Ünite 2. Konu Özeti: 1789-1908 Osmanlı'da Siyasi, Askerî ve İdari Gelişmeler
Bu yazıda 11. sınıf tarih 2. ünite “Dönüşüm Sürecinde Osmanlı (1789-1908)” ünitesinin ikinci konusu olan 1789-1908 yılları arasında Osmanlı Devleti'ndeki siyasi, askerî ve idari gelişmeleri özetliyoruz. Nizam-ı Cedid'i, Sened-i İttifak'ı, II. Mahmud'un yeniliklerini, Balkan isyanlarını, Mısır Meselesi'ni, Tanzimat ve Islahat fermanlarını, Kanun-ı Esasi'yi ve Berlin Antlaşması'nı öğreneceksin. Ünitenin tamamını PDF olarak da indirebilirsin.
Şark Meselesi
Avrupalı büyük devletlerin Osmanlı topraklarını paylaşma, burada nüfuz kurma ve “Türkleri Avrupa'dan çıkarma” politikalarının bütününe Şark Meselesi (Doğu Sorunu) denir. Kavram ilk kez 1815 Viyana Kongresi'nde açıkça kullanıldı. Rusya Boğazlara ve sıcak denizlere inmek, İngiltere Hindistan yolunu korumak, Fransa ise Akdeniz ve Kuzey Afrika'da nüfuz kurmak istiyordu. Avrupalı devletler çıkarları gerektirdiğinde Osmanlı'nın toprak bütünlüğünü savundu, gerektiğinde azınlıkları bahane ederek baskı kurdu. Osmanlı da bu çıkar çatışmalarından yararlanan bir denge politikası izledi.
III. Selim ve Nizam-ı Cedid
III. Selim, yenilgilerin temel nedeninin ordunun çağın gerisinde kalması olduğunu düşündü. Avrupa tarzında eğitilmiş Nizam-ı Cedid ordusunu kurdu; bu ordunun masrafları için İrad-ı Cedid hazinesini oluşturdu. Avrupa başkentlerinde ilk kez sürekli elçilikler açtı ve 1795'te Mühendishane-i Berri-i Hümayun'u kurdu. Yeniliklerden çıkarı zedelenenlerin desteklediği 1807 Kabakçı Mustafa İsyanı ile III. Selim tahttan indirildi ve Nizam-ı Cedid kaldırıldı.
II. Mahmud: Sened-i İttifak ve merkezîleşme
III. Selim'in yeniliklerini sürdürmek isteyen Rusçuk ayanı Alemdar Mustafa Paşa, II. Mahmud'u tahta çıkardı ve sadrazam oldu. Onun girişimiyle 1808'de padişah ile ayanlar arasında Sened-i İttifak imzalandı.
Ayanlar padişaha bağlılık sözü verdi, padişah da ayanların haklarını tanıdı. Belge, padişahın yetkilerinin ilk kez sınırlandığı ve devletin ayanları resmen tanıdığı belgedir. Bu yüzden Türk demokrasi tarihinin ilk adımlarından biri sayılır. Ancak II. Mahmud bu belgeyi kendi otoritesini sınırladığı için benimsemedi ve zamanla ayanların gücünü kırdı.
II. Mahmud, 1826'da yeniliklere direnen Yeniçeri Ocağı'nı kaldırdı; bu olaya Vaka-i Hayriye (Hayırlı Olay) denir. Yerine Asakir-i Mansure-i Muhammediye adlı yeni ordu kuruldu.
| Alan | II. Mahmud döneminin yenilikleri |
|---|---|
| Yönetim | Divan-ı Hümayun'un yerine nezaretler (bakanlıklar) kuruldu; ilk nüfus sayımı yapıldı (1831); posta teşkilatı kuruldu. |
| Askerlik | Yeniçeri Ocağı kaldırıldı; Asakir-i Mansure-i Muhammediye kuruldu; redif (yedek) askerlik başladı. |
| Eğitim | Tıbbiye (1827) ve Harbiye (1834) açıldı; ilköğretim İstanbul'da zorunlu hâle getirildi; Avrupa'ya öğrenci gönderildi. |
| Basın ve sosyal hayat | İlk resmî gazete Takvim-i Vekayi (1831) çıkarıldı; memurlara fes ve Batı tarzı kıyafet getirildi. |
Balkanlarda milliyetçi isyanlar
- Sırp İsyanı: Rusya'nın desteğiyle 1804'te Kara Yorgi, 1815'te Miloş Obrenoviç önderliğinde isyan çıktı. Sırbistan önce 1829 Edirne Antlaşması'yla özerklik, 1878 Berlin Antlaşması'yla bağımsızlık kazandı. Osmanlı'da ilk milliyetçi isyandır.
- Rum İsyanı: Filiki Eterya cemiyetinin kışkırtmasıyla 1821'de başladı. Kavalalı Mehmet Ali Paşa'nın donanması isyanı bastırmak üzereyken İngiltere, Fransa ve Rusya 1827'de Navarin'de Osmanlı-Mısır donanmasını yaktı. 1829 Edirne Antlaşması'ndan sonra Yunanistan 1830'da bağımsız oldu. Osmanlı'dan ayrılarak bağımsızlık kazanan ilk millet Rumlardır.
Mısır Meselesi ve Boğazlar
Mora isyanına yardım karşılığı Suriye valiliğini isteyen Mısır Valisi Kavalalı Mehmet Ali Paşa, isteği kabul edilmeyince isyan etti. Ordusu Konya'da Osmanlı kuvvetlerini yenip Kütahya'ya kadar ilerledi.
| Gelişme | Sonucu |
|---|---|
| Kütahya Antlaşması (1833) | Mehmet Ali Paşa'ya Suriye, oğlu İbrahim Paşa'ya Adana verildi. |
| Hünkâr İskelesi Antlaşması (1833) | Rusya ile yapıldı; Rusya'nın Osmanlı üzerindeki etkisi arttı, İngiltere ve Fransa tedirgin oldu. |
| Nizip yenilgisi (1839) | Osmanlı ordusu Mısır kuvvetlerine yenildi. |
| Londra Antlaşması (1840) | Avrupa devletlerinin baskısıyla Mısır Osmanlı'ya bağlı kaldı; valilik Mehmet Ali Paşa'nın ailesine babadan oğula geçecek şekilde verildi. |
| Londra Boğazlar Sözleşmesi (1841) | Barış zamanında savaş gemilerinin Boğazlardan geçişi yasaklandı. Boğazlar uluslararası bir mesele oldu; Osmanlı Boğazlar hakkında tek başına karar verme yetkisini kaybetti. |
Mısır Meselesi, Osmanlı'nın kendi valisini bile ancak Avrupa devletlerinin yardımıyla durdurabilecek kadar zayıfladığını gösterdi. Bir iç sorun uluslararası bir soruna dönüştü.
Tanzimat Fermanı (1839)
3 Kasım 1839'da Mustafa Reşid Paşa tarafından Gülhane Parkı'nda okunan Tanzimat Fermanı ile herkesin can, mal ve namus güvenliği güvence altına alındı; vergilerin gelire göre alınacağı, askerliğin düzenleneceği ve kimsenin yargılanmadan cezalandırılmayacağı ilan edildi. Ferman, padişahın kendi yetkilerini kanunla sınırlamayı kabul ettiği bir belgedir ve hukuk devletine yönelişin başlangıcı sayılır. Ancak bir anayasa değildir; padişahın verdiği sözlerden oluşur.
Kırım Savaşı ve Islahat Fermanı (1853-1856)
Rusya'nın Osmanlı'daki Ortodoksları koruma bahanesi ve sıcak denizlere inme politikası 1853'te Kırım Savaşı'nı başlattı. Rusya'nın Sinop'ta Osmanlı donanmasını yakması üzerine İngiltere, Fransa ve Piyemonte Osmanlı'nın yanında savaşa girdi. Savaşın masrafları için 1854'te ilk dış borç alındı.
1856 Paris Antlaşması ile Osmanlı Avrupa devleti sayıldı, toprak bütünlüğü Avrupa devletlerinin garantisi altına alındı ve Karadeniz tarafsız hâle getirildi. Paris görüşmelerinden hemen önce ilan edilen Islahat Fermanı ise Müslüman ve gayrimüslimlerin eğitim, memurluk, askerlik, vergi ve yargıda eşitliğini öngördü. Amaç, Avrupa'nın azınlıkları bahane ederek iç işlere karışmasını önlemekti.
Kanun-ı Esasi ve I. Meşrutiyet (1876)
Namık Kemal ve Ziya Paşa gibi Genç Osmanlılar (Yeni Osmanlılar) meşrutiyet ve anayasa istedi. II. Abdülhamid tahta çıktıktan sonra 23 Aralık 1876'da ilk Osmanlı anayasası Kanun-ı Esasi ilan edildi ve I. Meşrutiyet başladı. İstanbul'da toplanan ve Balkanlarda ıslahat isteyen Tersane Konferansı'na, Osmanlı'nın kendi reformlarını yaptığı mesajı verildi. Meclis-i Umumi; üyeleri halkın seçtiği Meclis-i Mebusan ile padişahın atadığı Meclis-i Ayan'dan oluşuyordu. II. Abdülhamid, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nı gerekçe göstererek 1878'de meclisi kapattı.
| Belge | Ne getirdi? | Önemi |
|---|---|---|
| Sened-i İttifak (1808) | Ayanların haklarını tanıdı. | Padişahın yetkisini sınırlayan ilk belge |
| Tanzimat (1839) | Can, mal ve namus güvenliği; vergide adalet; yargısız ceza yok | Hukuk devletine ilk adım |
| Islahat (1856) | Müslüman ve gayrimüslimlerin her alanda eşitliği | Dış müdahaleyi önleme amacı |
| Kanun-ı Esasi (1876) | İlk anayasa ve ilk meclis | Halkın yönetime katılması; meşrutiyet |
93 Harbi ve Berlin Antlaşması (1877-1878)
Rumi takvimde 1293 yılına denk geldiği için 93 Harbi denilen Osmanlı-Rus Savaşı'nda Gazi Osman Paşa'nın Plevne savunması ve Gazi Ahmet Muhtar Paşa'nın Kafkas başarılarına rağmen Osmanlı yenildi. Ağır Ayastefanos Antlaşması, Avrupa devletlerinin itirazıyla 1878 Berlin Antlaşması ile değiştirildi:
- Sırbistan, Karadağ ve Romanya bağımsız oldu; Bulgaristan Osmanlı'ya bağlı bir prenslik oldu.
- Kars, Ardahan ve Batum Rusya'ya bırakıldı.
- Bosna-Hersek'in yönetimi Avusturya'ya verildi. Berlin'den önce yapılan bir anlaşmayla Kıbrıs'ın yönetimi de İngiltere'ye bırakıldı.
- Balkanlardan ve Kafkasya'dan Anadolu'ya büyük göç dalgaları yaşandı.
Düyun-ı Umumiye ve Siyonizm
Artan dış borçlarını ödeyemeyen Osmanlı, 1875'te borç ödemelerini durdurdu. 1881 Muharrem Kararnamesi ile alacaklı devletlerin temsilcilerinden oluşan Düyun-ı Umumiye İdaresi kuruldu. Bu idare tuz, tütün ve damga gibi bazı vergileri alacaklılar adına doğrudan topladı. Osmanlı kendi gelirlerinin bir kısmı üzerinde söz hakkını kaybetti; bu durum ekonomik bağımsızlığın zedelenmesi demekti.
XIX. yüzyılın sonunda Theodor Herzl önderliğindeki Siyonist hareket, Filistin'de bir Yahudi yurdu kurmak için Osmanlı'dan toprak ve yerleşim izni istedi. II. Abdülhamid bu talepleri reddetti ve Filistin'de toprak satışını ve yerleşimi sınırlayan önlemler aldı. Dönem, 1908'de II. Meşrutiyet'in ilanıyla kapandı.
Kendini dene
Soruları önce kendin cevaplamaya çalış, sonra cevabını kontrol et.
Şark Meselesi nedir? Avrupalı devletlerin Osmanlı'ya yönelik politikalarını açıklayınız.
Avrupalı devletlerin Osmanlı topraklarını paylaşma ve Türkleri Avrupa'dan çıkarma politikalarıdır. Çıkarlarına göre bazen Osmanlı'nın toprak bütünlüğünü savundular, bazen azınlıklar üzerinden baskı kurdular.
Sened-i İttifak'ın Osmanlı siyasi hayatı açısından önemini yazınız.
Padişahın yetkilerinin ilk kez sınırlandığı ve ayanların resmen tanındığı belgedir; Türk demokrasi tarihinin ilk adımlarından sayılır.
Sırp ve Rum isyanlarının sonuçlarını karşılaştırınız.
Sırplar önce özerklik (1829), sonra bağımsızlık (1878) kazandı; Rumlar ise 1830'da bağımsız olan ilk millet oldu.
Mısır Meselesi'nin bir iç sorundan uluslararası soruna dönüşmesini açıklayınız.
Kavalalı'nın isyanı Osmanlı'yı Rusya'dan yardım istemeye itti; İngiltere ve Fransa da devreye girince sorun Avrupa devletlerinin anlaşmalarıyla çözüldü.
Tanzimat ve Islahat fermanlarının amaçlarını karşılaştırınız.
Tanzimat herkese can, mal ve namus güvenliği ile yargı güvencesi getirerek hukuk devletini hedefledi; Islahat gayrimüslimlere geniş eşitlik tanıyarak Avrupa'nın müdahalesini önlemeyi amaçladı.
Düyun-ı Umumiye İdaresi'nin kurulmasının Osmanlı ekonomisine etkisini yazınız.
Bazı vergiler alacaklılar adına toplandı; Osmanlı kendi gelirleri üzerindeki söz hakkını kaybetti ve ekonomik bağımsızlığı zedelendi.
Milliyetçilik dışarıda isyanları, ıslahatlar içeride hukuku doğurdu: Sened-i İttifak'tan Kanun-ı Esasi'ye padişahın yetkisi adım adım sınırlandı, ama borçlar ekonomik bağımsızlığı zedeledi.