11. Sınıf Tarih 1. Ünite 1. Konu Özeti: Osmanlı Devleti'nin 1683-1789 Siyasi ve Askerî Mücadeleleri
Bu yazıda 11. sınıf tarih 1. ünite “Değişen Dünyada Osmanlı Devleti (1683-1789)” ünitesinin ilk konusu olan 1683-1789 yılları arasındaki siyasi ve askerî mücadeleleri özetliyoruz. II. Viyana Kuşatması'ndan Karlofça, Prut, Pasarofça, Belgrad ve Küçük Kaynarca antlaşmalarına kadar bu dönemi öğreneceksin. Ünitenin tamamını PDF olarak da indirebilirsin.
Bir bakışta antlaşmalar
- 1683 · II. Viyana KuşatmasıBaşarısızlık; Kutsal İttifak kuruldu (1684).
- 1699 · Karlofçaİlk büyük ve kalıcı toprak kaybı.
- 1711 · PrutRuslar kuşatıldı; Azak geri alındı.
- 1718 · PasarofçaBelgrad kaybedildi; Lale Devri başladı.
- 1739 · BelgradBelgrad geri alındı; kapitülasyonlar sürekli hâle geldi (1740).
- 1774 · Küçük KaynarcaKırım bağımsız oldu; Osmanlı'nın en ağır antlaşmalarından biri.
II. Viyana Kuşatması ve Kutsal İttifak
XVII. yüzyılın sonunda Osmanlı hâlâ Avrupa'nın en güçlü devletlerinden biriydi; ancak merkezî otoritenin zayıflaması, uzun savaşların hazineyi tüketmesi ve Avrupa'nın askerî teknolojide ilerlemesi gücünü aşındırıyordu. Sadrazam Merzifonlu Kara Mustafa Paşa 1683'te Viyana'yı kuşattı. Kuşatmanın uzaması ve lojistik sorunlar yüzünden Lehistan Kralı Sobieski komutasındaki Leh ve Alman kuvvetleri 12 Eylül 1683'te Osmanlı ordusunu bozguna uğrattı.
Bu yenilgiden cesaret alan Avusturya, Venedik ve Lehistan, Papa'nın öncülüğünde 1684'te Kutsal İttifak'ı kurdu; 1686'da Rusya da katıldı. Osmanlı on beş yılı aşkın bir süre dört cephede birden savaşmak zorunda kaldı; deneyimli askerlerinin ve mali kaynaklarının büyük kısmını kaybetti.
Karlofça (1699) ve İstanbul (1700) antlaşmaları
1697'de Zenta'da ağır bir yenilgi alan Osmanlı, İngiltere ve Hollanda'nın arabuluculuğuyla 26 Ocak 1699'da Karlofça Antlaşması'nı imzaladı.
| Devlet | Aldığı topraklar |
|---|---|
| Avusturya | Macaristan (Temeşvar hariç), Erdel, Hırvatistan |
| Venedik | Mora, Dalmaçya kıyılarının büyük kısmı |
| Lehistan | Podolya |
| Rusya (1700 İstanbul Ant.) | Azak Kalesi; İstanbul'da sürekli elçi bulundurma hakkı |
- Osmanlı ilk kez büyük ve kalıcı toprak kaybına uğradı; genişleme dönemi kesin olarak sona erdi.
- Osmanlı'nın Orta Avrupa'daki üstünlüğü sona erdi; Osmanlı artık kaybettiklerini geri almaya çalışan bir devlet oldu.
- Yabancı devletlerin arabuluculuğuyla imzalanması, Osmanlı'nın Avrupa diplomasisinin bir parçası hâline geldiğini gösterdi.
Prut Antlaşması (1711)
Rus Çarı I. Petro'nun Boğdan'a girmesi üzerine Sadrazam Baltacı Mehmed Paşa komutasındaki Osmanlı ordusu, Rus ordusunu Prut Nehri kıyısında kuşattı. Rus ordusu teslim olmanın eşiğindeyken Baltacı Mehmed Paşa barış teklifini kabul etti. Antlaşmayla Azak Kalesi geri alındı ve Rusya'nın Lehistan'daki etkisi kısıtlandı.
Prut, Osmanlı'nın 1699'dan sonra toprak kazandığı ilk antlaşmadır. Ancak tamamen yok edilebilecek Rus ordusu serbest bırakıldığı için bu barış, Ruslar açısından “askerî yenilgi ama diplomatik zafer” olarak değerlendirilir.
Pasarofça Antlaşması (1718)
Osmanlı 1714'te Venedik'e savaş açıp Mora'yı geri aldı. Ancak Avusturya'nın Venedik'in yanında savaşa girmesiyle Petervaradin'de ağır bir yenilgi alındı; Temeşvar ve Belgrad kaybedildi. İngiltere ve Hollanda'nın arabuluculuğuyla imzalanan Pasarofça Antlaşması'yla Mora Osmanlı'da kaldı, ancak Belgrad, Temeşvar ve Kuzey Sırbistan Avusturya'ya bırakıldı. Osmanlı bu antlaşmadan sonra Avrupa'da savunmacı bir dış politika benimsedi ve barış ortamında Lale Devri başladı.
Belgrad Antlaşması (1739) ve I. Mahmud dönemi
Patrona Halil İsyanı'ndan sonra 1730'da tahta çıkan I. Mahmud döneminde Rusya'nın Kırım'a saldırması ve Lehistan'a müdahalesi üzerine Osmanlı 1736'da Rusya'ya savaş açtı; 1737'de Avusturya da Rusya'nın yanında savaşa girdi. Osmanlı ordusu 1739'da Avusturya'yı yenerek Belgrad'ı geri aldı. Fransa'nın arabuluculuğuyla Belgrad Antlaşması imzalandı; Rusya Azak Kalesi'ni yıkmayı ve Karadeniz'de donanma bulundurmamayı kabul etti.
Belgrad Antlaşması Osmanlı'nın Batı'ya karşı kazançlı çıktığı son antlaşmadır. Arabuluculuğuna karşılık 1740'ta Fransa'ya verilen kapitülasyonlar sürekli hâle getirildi; bu durum ilerleyen yıllarda Osmanlı ekonomisine ağır zarar verdi.
I. Mahmud döneminde orduyu yenilemek için Fransız asıllı Humbaracı Ahmed Paşa görevlendirildi. Humbaracı Ocağı ıslah edildi ve 1734'te Hendesehane açıldı. Hendesehane, Batı tarzında askerî eğitim veren ilk Osmanlı kurumudur ve sonraki mühendishanelerin öncüsüdür.
1768-1774 Osmanlı-Rus Savaşı ve Küçük Kaynarca
Rus Çariçesi II. Katerina'nın Lehistan'ı denetim altına alması ve Balkanlardaki Ortodoksları kışkırtması üzerine Osmanlı 1768'de Rusya'ya savaş açtı. Karada Kartal ve Kagul'da yenilgiler alındı. Baltık'tan gelen Rus donanması 1770'te Çeşme'de Osmanlı donanmasını yaktı. Ruslar Kırım'ı da işgal edince 21 Temmuz 1774'te Küçük Kaynarca Antlaşması imzalandı.
| Madde | Sonucu |
|---|---|
| Kırım bağımsız oldu | Osmanlı ilk kez Türk ve Müslüman nüfusun yoğun olduğu bir toprağı kaybetti. Rusya Kırım'ı 1783'te ilhak etti. |
| Halifelik | Padişahın Kırım Müslümanlarının dinî lideri olduğu kabul edildi; halifelik unvanı siyasi bir araç olarak ilk kez kullanıldı. |
| Ortodokslar | Rusya, Osmanlı'daki Ortodoksların haklarını gözetme bahanesiyle iç işlere karışma imkânı buldu. |
| Ticaret ve konsolosluk | Rus ticaret gemileri Boğazlardan serbestçe geçebilecek; Rusya istediği yerlerde konsolosluk açabilecekti. |
| Savaş tazminatı | Osmanlı ilk kez savaş tazminatı ödedi. |
Karlofça (1699): Osmanlı yalnızca toprak kaybetti. Küçük Kaynarca (1774): Toprakla birlikte egemenlik haklarından da taviz verdi; Rusya iç işlere karışma yolunu buldu.
Rusya'nın politikası ve Osmanlı'nın savunmaya geçişi
Bu dönemde Osmanlı'nın en büyük rakibi hâline gelen Rusya'nın hedefi Karadeniz'e inmek, sıcak denizlere ulaşmak ve Balkanlardaki Ortodoksları etkisi altına almaktı. Azak'ın alınmasıyla (1700) başlayan bu süreç Küçük Kaynarca'yla büyük bir aşamaya ulaştı. 1683-1789 döneminde Osmanlı; uzun savaşların yarattığı mali yük, iç karışıklıklar ve Avrupa'nın askerî üstünlüğü karşısında genişleme politikasını bırakıp sınırlarını korumaya ve Avrupa'yı tanımaya yöneldi.
Kendini dene
Soruları önce kendin cevaplamaya çalış, sonra cevabını kontrol et.
II. Viyana Kuşatması'nın başarısız olmasının nedenlerini ve bu yenilginin sonuçlarını yazınız.
Nedenler: kuşatmanın uzaması, lojistik sorunlar, müttefik Avrupa kuvvetlerinin gücü. Sonuçlar: Kutsal İttifak kuruldu, Osmanlı uzun ve çok cepheli savaşlara girdi, Avrupa'daki genişleme sona erdi.
Karlofça Antlaşması'nın Osmanlı tarihi açısından önemini açıklayınız.
Osmanlı ilk kez büyük ve kalıcı toprak kaybına uğradı, Orta Avrupa'daki üstünlüğünü yitirdi ve genişleme dönemi kesin olarak sona erdi; yabancı arabuluculuğuyla imzalanması Avrupa diplomasisine katılımını gösterdi.
Prut Antlaşması neden Rusya için “diplomatik zafer” olarak değerlendirilir?
Kuşatılan ve yok edilebilecek Rus ordusu serbest bırakıldı; Rusya büyük bir felaketten az bir kayıpla kurtuldu.
Belgrad Antlaşması'nın Osmanlı-Fransa ilişkilerine etkisini yazınız.
Fransa'nın arabuluculuğuna karşılık kapitülasyonlar 1740'ta sürekli hâle getirildi; iki devlet yakınlaştı ama Osmanlı ekonomisi uzun vadede zarar gördü.
Küçük Kaynarca Antlaşması'nın Osmanlı'nın egemenlik haklarını zedeleyen iki maddesini yazınız.
Rusya'ya Ortodoksların haklarını gözetme bahanesiyle iç işlere karışma imkânı tanınması; Rusya'nın istediği yerlerde konsolosluk açabilmesi (Kırım'ın bağımsızlığı ve savaş tazminatı da kabul edilir).
Karlofça ve Küçük Kaynarca antlaşmalarını sonuçları bakımından karşılaştırınız.
Karlofça'da Osmanlı yalnızca toprak kaybetti; Küçük Kaynarca'da ise toprakla birlikte egemenlik haklarından taviz verdi ve ilk kez savaş tazminatı ödedi.
Viyana'dan (1683) Küçük Kaynarca'ya (1774) giden yolda Osmanlı, toprak kazanan bir güçten toprağını ve egemenliğini korumaya çalışan bir devlete dönüştü.