11. Sınıf Tarih 1. Ünite 1. Konu Özeti: Osmanlı Devleti'nin 1683-1789 Siyasi ve Askerî Mücadeleleri

Bu ders notunda 11. sınıf tarih 1. ünite "Değişen Dünyada Osmanlı Devleti (1683-1789)" ünitesinin ilk konusu olan 1683-1789 yılları arasındaki siyasi ve askerî mücadeleleri bir hikâye gibi, sebep-sonuç bağlarıyla anlatıyoruz. II. Viyana Kuşatması'ndan Küçük Kaynarca'ya uzanan bu yüzyıl, Osmanlı'nın toprak kazanan bir güçten topraklarını korumaya çalışan bir devlete dönüştüğü dönemdir. Her olayın öncesini, nasıl geliştiğini ve sonuçlarını okuduktan sonra "Sınavda" kutularıyla sınavda karşına nasıl çıkacağını, kronolojilerle de olayların sırasını pekiştireceksin.

PDF olarak indir

Bir bakışta: 1683-1792 kronolojisi

1. 1683 · II. Viyana KuşatmasıOsmanlı ordusu Viyana önlerinde bozguna uğradı.
2. 1684 · Kutsal İttifakAvusturya, Lehistan ve Venedik Papa'nın öncülüğünde birleşti.
3. 1686 · Budin'in kaybı145 yıllık Osmanlı yönetimi sona erdi.
4. 1695 · Malikâne sistemiSavaş masrafları için vergi kaynakları ömür boyu iltizama verildi.
5. 1696 · Azak'ın kaybıI. Petro Azak Kalesi'ni aldı.
6. 1697 · Zenta BozgunuOsmanlı barış istemek zorunda kaldı.
7. 1699 · Karlofça Antlaşmasıİlk büyük ve kalıcı toprak kaybı.
8. 1700 · İstanbul AntlaşmasıAzak Rusya'ya bırakıldı.
9. 1703 · Edirne VakasıII. Mustafa tahttan indirildi, III. Ahmed padişah oldu.
10. 1711 · Prut AntlaşmasıAzak geri alındı.
11. 1715 · Mora'nın geri alınmasıVenedik'e karşı başarı kazanıldı.
12. 1718 · Pasarofça AntlaşmasıBelgrad kaybedildi, Lale Devri başladı.
13. 1730 · Patrona Halil İsyanıLale Devri sona erdi, I. Mahmud tahta çıktı.
14. 1734 · HendesehaneBatı tarzında askerî eğitim veren ilk kurum açıldı.
15. 1739 · Belgrad AntlaşmasıBelgrad geri alındı; Batı'ya karşı kazançlı son antlaşma.
16. 1740 · Kapitülasyonlar sürekli hâle geldiFransa'ya arabuluculuğu karşılığında verildi.
17. 1770 · Çeşme BaskınıOsmanlı donanması Rus donanmasınca yakıldı.
18. 1773 · Mühendishane-i Bahrî-i HümayunDonanmaya subay yetiştirmek için açıldı.
19. 1774 · Küçük Kaynarca AntlaşmasıKırım bağımsız oldu, ilk savaş tazminatı ödendi.
20. 1783 · Kırım'ın ilhakıRusya Kırım'ı topraklarına kattı.
21. 1792 · Yaş AntlaşmasıOsmanlı Kırım'ın Rusya'ya ait olduğunu kabul etti.

II. Viyana Kuşatması (1683) ve Kutsal İttifak

Öncesi

XVII. yüzyılın ortalarında iç karışıklıklarla sarsılan Osmanlı Devleti, Köprülüler Dönemi (1656-1683) ile yeniden toparlandı. Köprülü Mehmed Paşa ve ardından gelen sadrazamlar merkezî otoriteyi güçlendirdi, isyanları bastırdı ve hazineyi düzene soktu. Bu dönemde Girit'in fethi (1669) tamamlandı, Lehistan ile imzalanan Bucaş Antlaşması (1672) ile Podolya alındı. Osmanlı, batıda en geniş sınırlarına ulaşmıştı ve bu başarılar devlete büyük bir sefer için güven veriyordu.

Aynı yıllarda Avusturya ile 1664'te imzalanan Vasvar Antlaşması'nın yirmi yıllık barış süresi dolmak üzereydi. Avusturya'nın Macaristan'daki Protestanlara mezhep baskısı yapması üzerine Tökeli İmre önderliğindeki Macarlar Osmanlı'dan yardım istedi. Osmanlı, 1682'de Tökeli İmre'yi Orta Macar kralı olarak tanıdı ve Avusturya'ya sefer kararı aldı. Ancak bu parlak görüntünün arkasında görünmeyen bir zayıflık vardı: uzun savaşlar hazineyi yoruyor, Avrupa ise askerî teknoloji ve ordu düzeninde hızla ilerliyordu.

Süreç

Sadrazam Merzifonlu Kara Mustafa Paşa, seferin ilk hedefi olarak düşünülen Yanıkkale yerine ordusunu doğrudan Viyana'ya yöneltti ve kuşatma Temmuz 1683'te başladı. Orduda surları yıkacak ağır kuşatma topları bulunmadığından surlar lağımlarla açılmaya çalışıldı. Yaklaşık iki ay süren kuşatmada şehir düşme noktasına geldi ancak alınamadı.

Bu sırada Papa'nın çağrısıyla toplanan ve Lehistan Kralı Jan Sobieski'nin komuta ettiği Leh-Alman yardım ordusu Tuna'yı geçti. Geçişi engellemekle görevli Kırım Hanı Murad Giray, sadrazamla arasındaki anlaşmazlık nedeniyle harekete geçmedi. 12 Eylül 1683'te hem şehirden hem de yardım ordusundan gelen saldırılar arasında kalan Osmanlı ordusu bozguna uğradı. Kara Mustafa Paşa, yenilginin sorumlusu görülerek Belgrad'da idam edildi.

Osmanlı'nın yenilebileceğini gören Avrupa devletleri bu fırsatı kaçırmak istemedi. Papa'nın öncülüğünde Avusturya, Lehistan ve Venedik 1684'te Kutsal İttifak'ı kurdu; ittifaka Malta ve 1686'da Rusya da katıldı.

Sonuç ve önemi

II. Viyana Kuşatması, Osmanlı'nın Avrupa'daki ilerleyişini kesin olarak durdurdu ve saldırı sırası artık Avrupa devletlerine geçti. Osmanlı'nın yenilmez olduğu inancı yıkıldı; Avrupa devletleri ilk kez Osmanlı'ya karşı uzun süreli ve ortak bir savaş yürüttü. Osmanlı, on altı yıl boyunca dört ayrı cephede savaşmak zorunda kaldı ve bu savaşlarda deneyimli askerlerinin ve mali kaynaklarının büyük kısmını kaybetti.

Sınavda

• Neden-sonuç zinciri: En sık sorulan yapı şudur: Viyana bozgunu → Kutsal İttifak → çok cepheli uzun savaşlar → Karlofça. Soruda bu zincirin bir halkası verilip öncesi ya da sonrası istenir.
• Kutsal İttifak üyeleri: Avusturya, Lehistan, Venedik, Malta, Papalık ve 1686'da katılan Rusya. Fransa ve İngiltere ittifakta yoktur; şıklarda en sık kullanılan çeldiricidir.
• İki Viyana'yı karıştırma: I. Viyana Kuşatması (1529, Kanuni) da başarısızdır ama toprak kaybına yol açmamıştır. II. Viyana (1683) ise büyük toprak kayıplarına giden süreci başlatmıştır.
• Yorum sorusu: "Kırım Hanı'nın yardım ordusunu durdurmaması" öncülü verilirse beklenen çıkarım, orduda komuta birliğinin sağlanamadığıdır.
• Dönem sorusu: "Köprülüler Dönemi'nde Osmanlı'nın batıda en geniş sınırlara ulaşması" ile "II. Viyana'dan sonra gerilemenin başlaması" bir arada verilerek dönüm noktası sorulur. Cevap: 1683.
• Dikkat: Kuşatmanın başarısızlığında tek bir nedene odaklanan şıklara dikkat et. Ağır topların eksikliği, kuşatmanın uzaması, komuta sorunu ve yardım ordusu birlikte etkilidir.

Karlofça (1699) ve İstanbul (1700) antlaşmaları

1. 1686 · BudinAvusturya'ya kaybedildi.
2. 1687 · MohaçYenilgi sonrası IV. Mehmed tahttan indirildi.
3. 1690 · BelgradKöprülü Fazıl Mustafa Paşa geri aldı.
4. 1696 · AzakRusya'ya geçti.
5. 1697 · ZentaBarışı zorunlu kılan bozgun.
6. 1699 · KarlofçaAvusturya, Venedik ve Lehistan ile barış.

Öncesi: Kutsal İttifak Savaşları (1683-1699)

Kutsal İttifak'ın kurulmasıyla Osmanlı aynı anda dört cephede savaşmak zorunda kaldı: Avusturya Macaristan'da, Venedik Mora ve Dalmaçya'da, Lehistan Podolya'da, Rusya ise Azak ve Kırım yönünde saldırıya geçti. Savaşın ilk yıllarında Osmanlı ağır kayıplar verdi. 1686'da, 145 yıldır Osmanlı yönetiminde olan Budin düştü. Ertesi yıl Mohaç'ta alınan yenilgi orduda isyana yol açtı ve IV. Mehmed tahttan indirildi.

1688'de Belgrad da kaybedildi. Sadrazam Köprülü Fazıl Mustafa Paşa 1690'da Belgrad'ı geri alarak bir toparlanma başlattı; ancak 1691'de Salankamen'de şehit düşünce bu toparlanma yarım kaldı. 1696'da Rus Çarı I. Petro Azak Kalesi'ni aldı. Savaşın kesin dönüm noktası 1697 Zenta Bozgunu oldu: II. Mustafa'nın ordusu Tisa Nehri'ni geçerken Avusturya ordusunun baskınına uğradı ve sadrazam şehit oldu. Bu yenilgi Osmanlı'yı barış istemek zorunda bıraktı.

Savaşların uzaması hazineyi de tüketmişti. Savaşın masraflarını karşılamak için 1695'te vergi kaynaklarının peşin para karşılığında ömür boyu iltizama verildiği malikâne sistemi uygulanmaya başladı.

Süreç

İngiltere ve Hollanda'nın arabuluculuğuyla barış görüşmeleri Karlofça'da yapıldı ve antlaşma 26 Ocak 1699'da imzalandı. Bu antlaşmayla Avusturya Temeşvar dışındaki Macaristan'ı, Erdel'i ve Hırvatistan'ı; Venedik Mora'yı ve Dalmaçya kıyılarının büyük kısmını; Lehistan ise Podolya'yı aldı. Rusya ile Karlofça'da anlaşma sağlanamadı ve yalnızca ateşkes yapıldı. Rusya ile barış bir yıl sonra imzalanan İstanbul Antlaşması (1700) ile kuruldu; Azak Kalesi Rusya'ya bırakıldı ve Rusya İstanbul'da sürekli elçi bulundurma hakkı elde etti.

Devlet	Aldığı topraklar
Avusturya	Macaristan (Temeşvar hariç), Erdel, Hırvatistan
Venedik	Mora, Dalmaçya kıyılarının büyük kısmı
Lehistan	Podolya
Rusya (1700 İstanbul Ant.)	Azak Kalesi; İstanbul'da sürekli elçi bulundurma hakkı

Sonuç ve önemi

Karlofça ile Osmanlı ilk kez büyük ve kalıcı bir toprak kaybına uğradı ve genişleme dönemi kesin olarak sona erdi. Macaristan'ın kaybedilmesiyle Orta Avrupa'daki Osmanlı üstünlüğü bitti. Bu kayıplar, XVIII. yüzyılın ilk yarısındaki Osmanlı dış politikasını da belirledi: devletin temel hedefi artık kaybedilen toprakları geri almak oldu. İlerleyen yıllardaki Prut, Pasarofça ve Belgrad antlaşmaları bu politikanın sonuçlarıdır.

Rusya ise Azak'ı alarak Karadeniz'e ilk kez çıkış elde etti ve İstanbul'da sürekli elçi bulundurarak Avrupa devletleriyle aynı diplomatik konuma yükseldi. Antlaşmaların yarattığı tepki ve padişahın uzun süre Edirne'de oturması, 1703 Edirne Vakası'na yol açtı; II. Mustafa tahttan indirildi ve yerine III. Ahmed geçti.

Sınavda

• Arabuluculuk öncülü: "Antlaşmanın yabancı devletlerin arabuluculuğuyla imzalanması" verilirse beklenen çıkarım, Osmanlı'nın barış şartlarını tek başına belirleyemediği ve Avrupa diplomasisinin bir parçası hâline geldiğidir.
• Dış politika sorusu: "XVIII. yüzyılın ilk yarısında Osmanlı dış politikasının temel amacı nedir?" Cevap: Karlofça ve İstanbul antlaşmalarıyla kaybedilen toprakları geri almak.
• Rusya çeldiricisi: Rusya Karlofça'yı imzalamamıştır. Azak ve sürekli elçi hakkı Rusya'ya İstanbul Antlaşması (1700) ile verilmiştir.
• Zitvatorok ile karıştırma: Zitvatorok (1606) ile Osmanlı'nın Avusturya üzerindeki siyasi üstünlüğü sona ermiş, toprak kaybı olmamıştır. Karlofça ise ilk büyük toprak kaybıdır.
• İç politika bağlantısı: Malikâne sistemi (1695) savaşların mali yükünün sonucudur; IV. Mehmed (1687) ve II. Mustafa'nın (1703) tahttan indirilmesi ise dış yenilgilerin iç siyasete yansımasıdır.
• Harita sorusu: Macaristan, Erdel ve Hırvatistan Avusturya'ya; Mora ve Dalmaçya Venedik'e; Podolya Lehistan'a eşleştirilir. Temeşvar'ın Osmanlı'da kaldığını unutma.

Prut Antlaşması (1711)

1. 1709 · PoltavaXII. Şarl Rusya'ya yenilip Osmanlı'ya sığındı.
2. 1710 · Savaş ilanıOsmanlı Rusya'ya savaş açtı.
3. 1711 · Prut NehriRus ordusu kuşatıldı, barış imzalandı.

Öncesi

Karlofça ve İstanbul antlaşmalarından sonra Osmanlı, kaybettiği Azak'ı geri almak için uygun bir fırsat bekliyordu. Bu fırsatı Kuzey Avrupa'daki bir savaş yarattı. İsveç Kralı XII. Şarl (Demirbaş Şarl), 1709'da Poltava'da Rus Çarı I. Petro'ya yenilerek Osmanlı topraklarına sığındı. Onu takip eden Rus kuvvetleri Osmanlı sınırını ihlal etti ve Rusya, kralın kendisine teslim edilmesini istedi.

Rusya'nın tehdidi bununla da sınırlı değildi. Rusya Azak'ta donanma kuruyor, Lehistan'ın iç işlerine karışıyor ve Eflak-Boğdan'daki Ortodoksları Osmanlı'ya karşı kışkırtıyordu. Kırım Hanı da savaş için baskı yapınca Osmanlı, 1710'da Rusya'ya savaş ilan etti.

Süreç

Rus Çarı I. Petro 1711'de Boğdan'a girdi. Boğdan Beyi Kantemir Rusların tarafına geçti; ancak Petro'nun Balkan Hristiyanlarından beklediği büyük destek gelmedi ve Rus ordusu erzak sıkıntısına düştü. Sadrazam Baltacı Mehmed Paşa komutasındaki Osmanlı ordusu, Kırım kuvvetleriyle birlikte Rus ordusunu Prut Nehri kıyısında kuşattı.

Rus ordusu teslim olmanın eşiğindeyken Baltacı Mehmed Paşa, Petro'nun barış teklifini kabul etti. Yeniçerilerin savaşı sürdürmekte isteksiz olması ve Azak'ın geri alınmasıyla seferin asıl amacına ulaşıldığının düşünülmesi bu kararda etkili oldu. İmzalanan antlaşmaya göre Azak Kalesi Osmanlı'ya geri verilecek, Rusya bölgedeki kalelerini yıkacak, Lehistan'ın iç işlerine karışmayacak, İstanbul'da sürekli elçi bulunduramayacak ve İsveç kralının ülkesine dönmesine engel olmayacaktı.

Sonuç ve önemi

Prut, Osmanlı'nın Karlofça'dan sonra kaybettiği bir toprağı ilk kez geri aldığı antlaşmadır. Bu başarı, Mora ve Macaristan'ı da geri alma umudunu güçlendirdi. Rusya'nın Karadeniz'e inmesi bir süreliğine engellendi ve İstanbul Antlaşması'nda Rusya'ya tanınan haklar geri alındı. Ancak tamamen yok edilebilecek bir Rus ordusunun serbest bırakılması, Rusya'nın kısa sürede toparlanmasına imkân verdi. Fırsatı tam değerlendirmediği gerekçesiyle Baltacı Mehmed Paşa görevden alındı. Boğdan Beyi'nin ihaneti üzerine de Eflak ve Boğdan'a yerli beyler yerine Fenerli Rum beyleri atanmaya başlandı.

Önemli yorum

Prut, Osmanlı'nın 1699'dan sonra toprak kazandığı ilk antlaşmadır. Ancak tamamen yok edilebilecek Rus ordusu serbest bırakıldığı için bu barış, Ruslar açısından "askerî yenilgi ama diplomatik zafer" olarak değerlendirilir.

Sınavda

• İstanbul-Prut ilişkisi: İki antlaşma birlikte verilir. İstanbul'da (1700) kaybedilen Azak ve Rusya'ya tanınan sürekli elçi hakkı, Prut'ta (1711) geri alınmıştır.
• Avrupa bağlantısı: Demirbaş Şarl'ın sığınması, Avrupa'daki bir mücadelenin (İsveç-Rusya) Osmanlı'yı savaşa sürüklediğini gösterir. "Osmanlı'nın Avrupa siyasetinden etkilendiği" yorumu doğrudur.
• Fenerli beyler: "Eflak ve Boğdan'a Fenerli Rum beylerinin atanması hangi olayın sonucudur?" Cevap: Prut Savaşı'nda Boğdan Beyi Kantemir'in Rusya'nın yanında yer alması.
• Çeldirici: Prut kazançlı bir antlaşmadır ama Rusya'yı kalıcı olarak durdurmamıştır. "Rusya'nın Karadeniz'e inme politikası sona ermiştir" ifadesi yanlıştır.
• Kişi eşleştirmesi: Prut'ta Osmanlı komutanı Baltacı Mehmed Paşa, Rus tarafında I. Petro'dur. II. Katerina bu olayla değil, 1768-1774 savaşıyla ilişkilidir.

Pasarofça Antlaşması (1718)

1. 1714 · Venedik'e savaşMora'yı geri alma hedefi.
2. 1715 · MoraSilahtar Ali Paşa Mora'yı geri aldı.
3. 1716 · PetervaradinAvusturya'ya ağır yenilgi; Temeşvar düştü.
4. 1717 · BelgradAvusturya'ya geçti.
5. 1718 · PasarofçaBarış ve Lale Devri'nin başlangıcı.

Öncesi

Prut'ta Azak'ın geri alınması Osmanlı'ya güven verdi ve sıra Karlofça'da Venedik'e bırakılan Mora'ya geldi. Venedik'in Karadağ'daki isyancıları desteklemesi ve Osmanlı ticaret gemilerine saldırması üzerine Osmanlı, 1714'te Venedik'e savaş açtı. Sadrazam Silahtar Ali Paşa 1715'te kısa sürede Mora'yı geri aldı.

Osmanlı'nın yeniden güçlenmesinden çekinen Avusturya, Karlofça Antlaşması'nın bozulduğunu öne sürerek 1716'da Venedik'in yanında savaşa girdi. Böylece Venedik'e karşı başlayan savaş, çok daha güçlü bir rakiple sürdürülmek zorunda kalındı.

Süreç

1716'da Petervaradin'de Osmanlı ordusu ağır bir yenilgi aldı ve sadrazam Ali Paşa şehit oldu. Aynı yıl Temeşvar, ertesi yıl da Belgrad Avusturya'nın eline geçti. Bu gelişmeler üzerine barış yanlısı Nevşehirli Damat İbrahim Paşa sadrazamlığa getirildi. İngiltere ve Hollanda'nın arabuluculuğuyla 1718'de Pasarofça Antlaşması imzalandı. Antlaşmaya göre Mora Osmanlı'da kaldı; ancak Belgrad, Temeşvar, Kuzey Sırbistan ve Küçük Eflak Avusturya'ya bırakıldı.

Sonuç ve önemi

Kaybedilen toprakları geri alma politikası Venedik karşısında başarılı oldu, Avusturya karşısında ise yeni kayıplarla sonuçlandı. Bu yenilgiler Osmanlı yöneticilerine Avrupa'nın askerî üstünlüğünü kabul ettirdi. Osmanlı, Avrupa'ya karşı savunmacı bir dış politika benimsedi ve Avrupa'yı yakından tanımak için elçiler göndermeye başladı. Antlaşmanın sağladığı barış ortamında Lale Devri (1718-1730) başladı. Pasarofça aynı zamanda Venedik ile yapılan son savaşın sonucudur; Venedik bundan sonra Osmanlı için bir tehdit olmaktan çıktı.

Sınavda

• Tanımlama soruları: Pasarofça; "Lale Devri'ni başlatan antlaşma" ve "Osmanlı'nın Avrupa'nın üstünlüğünü kabul ettiği antlaşma" olarak sorulur.
• Elçi gönderme yorumu: "Pasarofça'dan sonra Avrupa'ya elçiler gönderilmesi neyi gösterir?" Cevap: Osmanlı'nın Avrupa'yı tanıma ve gelişmelerini izleme ihtiyacı duyduğunu.
• Mora ve Belgrad karışıklığı: Mora, Karlofça'da kaybedilmiş, Pasarofça'da Osmanlı'da kalmıştır. Belgrad ise Pasarofça'da kaybedilmiş, Belgrad Antlaşması'nda (1739) geri alınmıştır.
• Çeldirici: Savaş Venedik'e karşı başlamış, asıl kayıp Avusturya'ya karşı verilmiştir. "Venedik'e toprak kaybedildi" ifadesi yanlıştır.
• Kişi eşleştirmesi: Mora'yı alan Silahtar Ali Paşa, barışı imzalayan ve Lale Devri'nin sadrazamı Nevşehirli Damat İbrahim Paşa'dır.
• Dönem geçişi: "Saldırı politikasından savunma politikasına geçiş" ifadesi Pasarofça ile ilişkilendirilir. Karlofça'da genişleme biter, Pasarofça'da savunma anlayışı yerleşir.

Reklam

Belgrad Antlaşması (1739) ve I. Mahmud dönemi

1. 1730 · Patrona Halil İsyanıI. Mahmud tahta çıktı.
2. 1734 · HendesehaneHumbaracı Ahmed Paşa'nın katkısıyla açıldı.
3. 1736 · Rus saldırısıAzak alındı, Kırım'a girildi.
4. 1737 · AvusturyaRusya'nın yanında savaşa katıldı.
5. 1739 · BelgradFransa'nın arabuluculuğuyla barış.
6. 1740 · KapitülasyonlarFransa'ya verilenler sürekli hâle geldi.

Öncesi

Lale Devri'nde batıda barış sürerken doğuda İran ile savaşlar başladı. İran cephesindeki başarısızlıklar ve halkın hoşnutsuzluğu Patrona Halil İsyanı'na (1730) yol açtı; III. Ahmed tahttan indirildi ve I. Mahmud padişah oldu. I. Mahmud, orduyu güçlendirmek için Fransız asıllı Humbaracı Ahmed Paşa'yı görevlendirdi. Humbaracı Ocağı ıslah edildi ve 1734'te Hendesehane açıldı. Topçuluktaki bu iyileşme, yaklaşan savaşta etkisini gösterecekti.

Bu sırada Lehistan tahtı yeni bir krizin kaynağı oldu. Rusya ve Avusturya Lehistan tahtına kendi adaylarını çıkardı; adayı kaybeden Fransa ise Osmanlı'yı bu iki devlete karşı savaşa teşvik etti. Rusya 1736'da Azak'ı alıp Kırım'a girince Osmanlı Rusya'ya savaş açtı. Rusya'nın müttefiki Avusturya da 1737'de savaşa katıldı.

Süreç

Rus cephesinde Ruslar Azak ve Özi'yi aldı ve Kırım'a girdi; ancak ikmal güçlüğü ve salgın hastalıklar yüzünden Kırım'da tutunamadı. Avusturya cephesinde ise Osmanlı ordusu başarılı oldu: 1737'de Banaluka'da, 1739'da Hisarcık'ta Avusturya'yı yendi ve Belgrad'ı kuşattı. Bu yenilgiler üzerine Avusturya, Fransa'nın arabuluculuğuyla barış istedi. Müttefikini kaybeden Rusya da savaşı tek başına sürdüremedi.

1739'da imzalanan Belgrad Antlaşması'yla Avusturya, Pasarofça'da aldığı Belgrad, Kuzey Sırbistan ve Küçük Eflak'ı Osmanlı'ya geri verdi; Temeşvar ise Avusturya'da kaldı. Rusya da Azak Kalesi'ni yıkmayı ve Karadeniz'de savaş ve ticaret gemisi bulundurmamayı kabul etti.

Sonuç ve önemi

Belgrad Antlaşması, Osmanlı'nın Batı'ya karşı kazançlı çıktığı son antlaşmadır ve Karadeniz'in bir Türk gölü olduğu son kez kabul edilmiştir. Ancak bu başarının bir bedeli oldu: Fransa'ya arabuluculuğu karşılığında verilen kapitülasyonlar 1740'ta sürekli hâle getirildi. Daha önce kapitülasyonlar, onları veren padişahın saltanatı süresince geçerliydi; artık her padişah değiştiğinde yenilenmesine gerek kalmadı. Bu durum ilerleyen yıllarda Osmanlı ekonomisine ağır zarar verdi.

Antlaşmadan sonra Osmanlı, Avrupa devletlerinin kendi aralarındaki büyük savaşlara katılmadı ve uzun bir barış dönemine (1739-1768) girdi. Ne var ki bu süre orduyu yenilemek için yeterince değerlendirilemedi. Avrupa orduları savaşlarda deneyim kazanıp gelişirken Osmanlı ordusu geride kaldı.

Sınavda

• "Son" vurgusu: Belgrad Antlaşması, Osmanlı'nın Batı'ya karşı kazançlı çıktığı son antlaşmadır. Karadeniz'in Türk gölü olduğu da son kez bu antlaşmada kabul edilmiştir.
• Kapitülasyon tuzağı: Kapitülasyonlar ilk kez 1740'ta verilmemiştir; 1740'ta sürekli hâle gelmiştir. Şıklarda "ilk kez verildi" ifadesi yanlıştır.
• Fransa'nın tutumu: "Fransa'nın Osmanlı'yı savaşa teşvik etmesi ve arabuluculuk yapması neyle açıklanır?" Cevap: Avusturya ve Rusya'nın güçlenmesini kendi çıkarlarına aykırı görmesi; yani Avrupa'daki güç dengesi.
• İlk olma özelliği: Hendesehane (1734), Batı tarzında askerî eğitim veren ilk Osmanlı kurumudur ve sonraki mühendishanelerin öncüsüdür.
• Yorum sorusu: "1739-1768 arasındaki barış döneminin iyi değerlendirilememesi" öncülü, Küçük Kaynarca'ya giden yenilgilerin nedeni olarak sorulur.
• Toprak eşleştirmesi: Belgrad, Kuzey Sırbistan ve Küçük Eflak geri alınmış, Temeşvar geri alınamamıştır.

1768-1774 Osmanlı-Rus Savaşı ve Küçük Kaynarca

1. 1768 · Savaş ilanıOsmanlı Rusya'ya savaş açtı.
2. 1770 · Çeşme ve KartalDenizde ve karada ağır yenilgiler.
3. 1771 · KırımRuslar Kırım'ı işgal etti.
4. 1772 · Lehistanİlk paylaşım; barış görüşmeleri sonuçsuz kaldı.
5. 1773 · Mühendishane-i BahrîDeniz subayı yetiştirmek için açıldı.
6. 1774 · Küçük KaynarcaKozluca yenilgisi ardından barış.

Öncesi

Otuz yıla yakın süren barış döneminde Osmanlı ordusu ve donanması ihmal edilmişti. Rusya'da ise Çariçe II. Katerina, I. Petro'nun başlattığı genişleme politikasını kararlılıkla sürdürüyordu. Katerina Lehistan tahtına kendi adayını geçirdi, ülkeye asker soktu ve Balkanlardaki Ortodoksları Osmanlı'ya karşı kışkırttı. Direnen Lehleri takip eden Rus kuvvetleri Osmanlı sınırını geçip halka saldırınca, Fransa'nın da teşvikiyle Osmanlı 1768'de Rusya'ya savaş açtı.

Süreç

Savaş Osmanlı için kara ve denizde felaketlerle geçti. Kara cephesinde Hotin kaybedildi ve 1770'te Kartal (Kagul)'da büyük bir yenilgi alındı; Eflak ve Boğdan Rus işgaline girdi. Aynı yıl Baltık Denizi'nden yola çıkan Rus donanması, İngiltere'nin desteğiyle Avrupa'yı dolaşarak Akdeniz'e ulaştı. Rus donanması Mora'da Rumları ayaklandırdı; isyan bastırıldıysa da Rus donanması Çeşme'de Osmanlı donanmasını yaktı.

1771'de Ruslar Kırım'ı işgal etti. 1772'de Rusya, Avusturya ve Prusya Lehistan'ı ilk kez aralarında paylaştı. Bu yıl başlayan barış görüşmeleri, Osmanlı'nın Kırım'ın bağımsızlığını kabul etmemesi yüzünden sonuçsuz kaldı. Çeşme felaketinden ders çıkaran Osmanlı, donanmaya eğitimli subay yetiştirmek için 1773'te Mühendishane-i Bahrî-i Hümayun'u açtı. 1774'te III. Mustafa öldü ve I. Abdülhamid tahta geçti. Kozluca'da alınan yenilgi ve ordunun Şumnu'da kuşatılması üzerine 21 Temmuz 1774'te Küçük Kaynarca Antlaşması imzalandı.

Antlaşmanın maddeleri

Madde	Sonucu
Kırım bağımsız oldu	Osmanlı ilk kez Türk ve Müslüman nüfusun yoğun olduğu bir toprağı kaybetti. Rusya Kırım'ı 1783'te ilhak etti.
Halifelik	Padişahın Kırım Müslümanlarının dinî lideri olduğu kabul edildi; halifelik unvanı siyasi bir araç olarak ilk kez kullanıldı.
Ortodokslar	Rusya, Osmanlı'daki Ortodoksların haklarını gözetme bahanesiyle iç işlere karışma imkânı buldu.
Toprak	Azak ve çevresi ile Kabartay Rusya'ya bırakıldı; Rusya işgal ettiği Eflak, Boğdan ve Ege adalarını geri verdi.
Karadeniz ve Boğazlar	Rusya Karadeniz'de donanma bulundurabilecek, Rus ticaret gemileri Boğazlardan serbestçe geçebilecekti. Karadeniz Türk gölü olmaktan çıktı.
Ticaret ve konsolosluk	Rusya kapitülasyonlardan yararlanacak, İstanbul'da sürekli elçi bulunduracak ve istediği yerlerde konsolosluk açabilecekti.
Savaş tazminatı	Osmanlı ilk kez savaş tazminatı ödedi.

Sonuç ve sonrası (1774-1792)

Küçük Kaynarca, Osmanlı tarihinin en ağır antlaşmalarından biridir. Osmanlı yalnızca toprak kaybetmekle kalmadı, egemenlik haklarından da taviz verdi. Kırım'ın bağımsızlığı kalıcı olmadı: Osmanlı, 1779'da Aynalıkavak Tenkihnamesi ile Rusya'nın desteklediği Şahin Giray'ın Kırım hanlığını tanımak zorunda kaldı ve Rusya 1783'te Kırım'ı ilhak etti.

Osmanlı, Kırım'ı geri almak için 1787'de Rusya'ya yeniden savaş açtı; ertesi yıl Avusturya da Rusya'nın yanında savaşa girdi. Savaş, ünitenin bitiş yılı olan 1789'da hâlâ sürüyordu ve Yaş Antlaşması (1792) ile Osmanlı, Kırım'ın Rusya'ya ait olduğunu kabul etti. Rusya'nın Ortodokslar üzerinden Osmanlı'nın iç işlerine karışması ise XIX. yüzyılda devleti en çok uğraştıran sorunlardan biri hâline geldi.

Sınavda

• İlkler: İlk savaş tazminatı; halkı Türk ve Müslüman olan bir toprağın ilk kez elden çıkması; halifeliğin siyasi amaçla ilk kez kullanılması; Karadeniz'in Türk gölü olma özelliğinin sona ermesi.
• Egemenlik sorusu: "Hangi madde Osmanlı'nın iç işlerine karışılmasına zemin hazırlamıştır?" Cevap: Ortodokslarla ilgili madde. "Hangileri egemenlik haklarını zedeler?" Cevap: Ortodoksların korunması, konsolosluk açma ve kapitülasyon hakları.
• Neden-sonuç: Çeşme Baskını (1770) → Mühendishane-i Bahrî-i Hümayun (1773). Askerî yenilgilerin ıslahatları doğurduğunu gösteren en tipik örnektir.
• Kırım'ın üç tarihi: Kırım 1774'te bağımsız oldu, 1783'te Rusya'ya ilhak edildi, 1792'de Osmanlı bunu kabul etti. Üç tarih ayrı ayrı sorulur ve sıklıkla karıştırılır.
• İngiltere'nin rolü: Rus donanmasının Akdeniz'e ulaşmasında İngiltere'nin desteği vardır. İngiltere, XIX. yüzyılda Rusya'ya karşı Osmanlı'yı destekleyecektir; bu iki tutumu karıştırma.
• Kişi eşleştirmesi: Savaşı açan padişah III. Mustafa, antlaşmayı imzalayan I. Abdülhamid, Rus tarafında II. Katerina'dır.

Karıştırma

Karlofça (1699) ile Osmanlı yalnızca toprak kaybetti. Küçük Kaynarca (1774) ile ise toprakla birlikte egemenlik haklarından da taviz verdi, ilk kez savaş tazminatı ödedi ve Rusya iç işlere karışma yolunu buldu.

Rusya'nın politikası ve Osmanlı'nın savunmaya geçişi

Bu dönemde Osmanlı'nın en büyük rakibi hâline gelen Rusya'nın hedefi Karadeniz'e inmek, sıcak denizlere ulaşmak ve Balkanlardaki Ortodoksları etkisi altına almaktı. Bu politikayı I. Petro başlattı, II. Katerina sürdürdü. Azak'ın alınmasıyla (1700) başlayan süreç Prut'ta (1711) ve Belgrad'da (1739) durduruldu, Küçük Kaynarca'yla (1774) ise büyük bir aşamaya ulaştı.

1683-1789 dönemine bir bütün olarak bakıldığında Osmanlı'nın dış politikasında üç aşama görülür. İlk aşamada (1683-1699) uzun savaşlar sonunda genişleme dönemi sona erdi. İkinci aşamada (1699-1739) kaybedilen toprakları geri alma politikası izlendi; bu politika Rusya ve Venedik karşısında kısmen başarılı oldu. Üçüncü aşamada (1739-1789) ise uzun barışın iyi değerlendirilememesi Rusya karşısında ağır yenilgilere yol açtı. Uzun savaşların yarattığı mali yük, iç karışıklıklar ve Avrupa'nın askerî üstünlüğü karşısında Osmanlı, genişleme politikasını bırakıp sınırlarını korumaya ve Avrupa'yı tanımaya yöneldi.

Hızlı tekrar: Hangi toprak, hangi antlaşmayla?

Yer	Kaybedildi	Sonrası
Macaristan	1699 Karlofça (Avusturya)	Geri alınamadı.
Podolya	1699 Karlofça (Lehistan)	Geri alınamadı.
Mora	1699 Karlofça (Venedik)	1715'te geri alındı; 1718 Pasarofça ile onaylandı.
Azak	1700 İstanbul (Rusya)	1711 Prut ile geri alındı; 1739 Belgrad ile kalesi yıkıldı; 1774 Küçük Kaynarca ile Rusya'ya geçti.
Belgrad	1718 Pasarofça (Avusturya)	1739 Belgrad Antlaşması ile geri alındı.
Temeşvar	1718 Pasarofça (Avusturya)	Geri alınamadı.
Kırım	1774 Küçük Kaynarca (bağımsız)	1783'te Rusya ilhak etti; 1792 Yaş ile kabul edildi.

Sınavda: Tek cümlede antlaşmalar

• Karlofça (1699): İlk büyük toprak kaybı; genişleme döneminin sonu.
• İstanbul (1700): Rusya'nın Karadeniz'e ilk çıkışı.
• Prut (1711): Kaybedilen toprağın geri alındığı ilk antlaşma.
• Pasarofça (1718): Avrupa'nın üstünlüğünün kabulü, Lale Devri'nin başlangıcı.
• Belgrad (1739): Batı'ya karşı kazançlı son antlaşma.
• Küçük Kaynarca (1774): İlk savaş tazminatı, iç işlere karışılmasının başlangıcı.

Kendini dene

Soruları önce kendin cevaplamaya çalış, sonra cevabını kontrol et.

II. Viyana Kuşatması'nın başarısız olmasının nedenlerini ve bu yenilginin sonuçlarını yazınız.

Nedenler: kuşatmanın uzaması, ağır kuşatma toplarının bulunmaması, Kırım Hanı'nın yardım ordusunu durdurmaması ve müttefik Avrupa kuvvetlerinin gücü. Sonuçlar: Kutsal İttifak kuruldu, Osmanlı uzun ve çok cepheli savaşlara girdi, Avrupa'daki genişleme sona erdi.

II. Viyana Kuşatması öncesinde Osmanlı'ya büyük bir sefer için güven veren gelişmeler nelerdir?

Köprülüler Dönemi'nde merkezî otoritenin yeniden kurulması, Girit'in fethi (1669), Bucaş Antlaşması'yla Podolya'nın alınması (1672) ve Avusturya'ya karşı ayaklanan Macarların Osmanlı'dan yardım istemesi.

Kutsal İttifak Savaşları'nın Osmanlı'nın iç yapısı üzerindeki iki etkisini yazınız.

Yenilgiler taht değişikliklerine yol açtı (IV. Mehmed 1687'de, II. Mustafa 1703 Edirne Vakası'yla tahttan indirildi). Savaşın mali yükünü karşılamak için 1695'te malikâne sistemine geçildi.

Karlofça Antlaşması'nın Osmanlı tarihi açısından önemini açıklayınız.

Osmanlı ilk kez büyük ve kalıcı toprak kaybına uğradı, Orta Avrupa'daki üstünlüğünü yitirdi ve genişleme dönemi kesin olarak sona erdi. Yabancı arabuluculuğuyla imzalanması, Osmanlı'nın Avrupa diplomasisinin bir parçası hâline geldiğini gösterdi.

Demirbaş Şarl'ın Osmanlı'ya sığınması hangi savaşa yol açmıştır? Bu savaşın Eflak ve Boğdan'ın yönetimine etkisi ne olmuştur?

Prut Savaşı'na (1711) yol açmıştır. Boğdan Beyi Kantemir'in Rusya'nın yanında yer alması üzerine Eflak ve Boğdan'a yerli beyler yerine Fenerli Rum beyleri atanmaya başlanmıştır.

Prut Antlaşması neden Rusya için "diplomatik zafer" olarak değerlendirilir?

Kuşatılan ve yok edilebilecek Rus ordusu serbest bırakıldı; Rusya büyük bir felaketten az bir kayıpla kurtuldu.

Pasarofça Antlaşması ile Lale Devri arasındaki ilişkiyi açıklayınız.

Avusturya karşısındaki yenilgiler Osmanlı'ya Avrupa'nın askerî üstünlüğünü kabul ettirdi. Osmanlı savunmacı bir politikaya yöneldi; antlaşmanın sağladığı barış ortamında Avrupa'nın tanınmaya ve örnek alınmaya başlandığı Lale Devri (1718-1730) başladı.

Mora, Belgrad ve Azak hangi antlaşmalarla kaybedilmiş, hangi antlaşmalarla geri alınmıştır?

Mora: Karlofça'da kaybedildi, 1715'te geri alındı ve Pasarofça ile onaylandı. Belgrad: Pasarofça'da kaybedildi, Belgrad Antlaşması'nda geri alındı. Azak: İstanbul Antlaşması'nda kaybedildi, Prut'ta geri alındı; Küçük Kaynarca ile kesin olarak Rusya'ya geçti.

Belgrad Antlaşması'nın Osmanlı-Fransa ilişkilerine etkisini yazınız.

Fransa'nın arabuluculuğuna karşılık kapitülasyonlar 1740'ta sürekli hâle getirildi; iki devlet yakınlaştı ama Osmanlı ekonomisi uzun vadede zarar gördü.

1739-1768 arasındaki barış dönemi, Osmanlı'nın 1768-1774 savaşındaki durumunu nasıl etkilemiştir?

Osmanlı bu dönemde Avrupa'daki büyük savaşlara katılmadı ve barışı orduyu yenilemek için yeterince değerlendiremedi. Avrupa orduları gelişirken Osmanlı ordusu ve donanması geride kaldı; 1768'de savaşa hazırlıksız girildi ve karada da denizde de ağır yenilgiler alındı.

Çeşme Baskını'nın (1770) Osmanlı'da yol açtığı ıslahat nedir?

Donanmaya eğitimli subay yetiştirmek için 1773'te Mühendishane-i Bahrî-i Hümayun açıldı.

Küçük Kaynarca Antlaşması'nın Osmanlı'nın egemenlik haklarını zedeleyen iki maddesini yazınız.

Rusya'ya Ortodoksların haklarını gözetme bahanesiyle iç işlere karışma imkânı tanınması ve Rusya'nın istediği yerlerde konsolosluk açabilmesi. Kapitülasyonlardan yararlanma hakkı da kabul edilir.

Kırım'ın Osmanlı'dan kopuş sürecini tarihleriyle sıralayınız.

1774 Küçük Kaynarca ile bağımsız oldu; 1779 Aynalıkavak Tenkihnamesi ile Rusya'nın desteklediği han tanındı; 1783'te Rusya Kırım'ı ilhak etti; 1792 Yaş Antlaşması ile Osmanlı Kırım'ın Rusya'ya ait olduğunu kabul etti.

Karlofça ve Küçük Kaynarca antlaşmalarını sonuçları bakımından karşılaştırınız.

Karlofça'da Osmanlı yalnızca toprak kaybetti; Küçük Kaynarca'da ise toprakla birlikte egemenlik haklarından taviz verdi ve ilk kez savaş tazminatı ödedi.

Aklında kalsın

Viyana'dan (1683) Küçük Kaynarca'ya (1774) giden yolda Osmanlı, toprak kazanan bir güçten toprağını ve egemenliğini korumaya çalışan bir devlete dönüştü.