10. Sınıf Tarih 3. Ünite 1. Konu Özeti: Osmanlı Devleti'nin Cihan Devleti Hâline Gelmesi
Bu yazıda 10. sınıf tarih 3. ünite “Cihan Devleti Osmanlı (1453-1683)” ünitesinin ilk konusu olan Osmanlı Devleti'nin cihan devleti hâline gelmesini özetliyoruz. İstanbul'un Fethi'ni, Fatih, II. Bayezid, Yavuz ve Kanuni dönemlerini, Preveze'yi, Kıbrıs ve Girit'in fethini ve Safevi antlaşmalarını öğreneceksin. Ünitenin tamamını PDF olarak da indirebilirsin.
İstanbul'un Fethi (1453)
İstanbul; Anadolu ile Rumeli topraklarını birbirinden ayırıyor, Karadeniz ile Akdeniz ticaretini denetleyen Boğazlar'ın üzerinde bulunuyordu. Bizans da Avrupalıları sürekli Osmanlı'ya karşı kışkırtıyordu. Bu nedenlerle fetih, devletin bütünlüğü için bir zorunluluk hâline gelmişti.
- Hazırlıklar: Fatih Sultan Mehmed, Boğaz'ı denetlemek için Rumeli Hisarı'nı yaptırdı, güçlü bir donanma hazırlattı ve büyük şahi toplar döktürdü.
- Kuşatma: 6 Nisan 1453'te başladı. Bizans Haliç'in girişini zincirle kapatınca Osmanlı gemileri karadan yürütülerek Haliç'e indirildi.
- Fetih: 29 Mayıs 1453'teki son saldırıyla İstanbul fethedildi.
- Bizans İmparatorluğu sona erdi; Osmanlı toprak bütünlüğü sağlandı ve İstanbul başkent oldu.
- Top kullanımının kalelerin önemini azalttığı görüldü; Avrupa'da feodalitenin zayıflamasına katkı yaptı.
- Genel kabule göre Orta Çağ sona erdi, Yeni Çağ başladı.
- Fatih şehre Anadolu ve Rumeli'den nüfus yerleştirdi; gayrimüslimlere din serbestliği tanıdı, Ortodoks ve Ermeni patrikhanelerinin varlığını sürdürdü.
Fatih döneminde Balkanlar, Anadolu ve Karadeniz
Fatih, Balkanlarda Sırbistan, Mora ve Bosna'yı Osmanlı topraklarına kattı. Anadolu'da Karamanoğulları'nın gücünü kırdı ve 1473 Otlukbeli Savaşı'nda Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan'ı yenerek doğudaki en büyük tehdidi ortadan kaldırdı. Karadeniz'de Amasra, Sinop, Trabzon ve Kefe alındı; Candaroğulları ve Trabzon Rum Devleti'ne son verildi. 1475'te Kırım Hanlığı'nın Osmanlı himayesine girmesiyle Karadeniz bir Türk gölü hâline geldi.
II. Bayezid dönemi
Fatih'in ölümünden sonra II. Bayezid ile kardeşi Cem Sultan arasında taht mücadelesi çıktı. Yenilen Cem Sultan'ın Rodos, Fransa ve Papalığın elinde bir koz olarak tutulması, II. Bayezid'in Avrupa'ya karşı hareket alanını daralttı. 1492'de İspanya'da baskıya uğrayan Müslüman ve Yahudiler, Kemal Reis komutasındaki Osmanlı donanmasıyla kurtarıldı; Yahudiler İstanbul, Selanik ve Rumeli şehirlerine yerleştirildi.
Yavuz Sultan Selim dönemi: Doğu ve Mısır
Safeviler'in Anadolu'daki Türkmenler üzerinde etkili olmaya çalışması ve Şahkulu İsyanı gibi karışıklıklar üzerine Yavuz, 1514 Çaldıran Savaşı'nda Safevileri yendi; Doğu Anadolu'da güvenlik sağlandı. Ardından Memluklarla ilişkiler bozuldu. 1516 Mercidabık ve 1517 Ridaniye savaşlarıyla Memluk Devleti yıkıldı; Suriye, Filistin ve Mısır Osmanlı topraklarına katıldı.
Mekke ve Medine Osmanlı hâkimiyetine girdi; padişahlar “Hâdimü'l-Haremeyn” (iki kutsal şehrin hizmetkârı) unvanını kullandı ve halifelik Osmanlı'ya geçti. Baharat Yolu'nun önemli bir kısmı Osmanlı denetimine girdi ve devletin gelirleri arttı.
Mısır'ın alınmasından sonra Kuzey Afrika'da da etkinlik arttı: Cezayir, Tunus ve Trablusgarp “Garp Ocakları” adıyla Osmanlı'ya bağlandı. Böylece İspanya ve Portekiz'in Kuzey Afrika'daki yayılmasına karşı bir denge kuruldu.
Kanuni Sultan Süleyman dönemi
- 1521 · BelgradOrta Avrupa'ya açılan kapı alındı.
- 1522 · RodosDoğu Akdeniz'in güvenliği sağlandı.
- 1526 · MohaçMacar ordusu kısa sürede yenildi; Macaristan Osmanlı etkisine girdi.
- 1529 · I. Viyana KuşatmasıKış ve kuşatma araçlarının yetersizliği yüzünden sonuç alınamadı.
- 1533 · İstanbul AntlaşmasıAvusturya arşidükü Osmanlı sadrazamına denk sayıldı.
- 1538 · PrevezeHaçlı donanması yenildi; Akdeniz Türk gölü oldu.
- 1541 · BudinMacaristan'ın merkezi doğrudan Osmanlı yönetimine alındı.
Preveze'de Barbaros Hayreddin Paşa komutasındaki Osmanlı donanması, Papalık, İspanya, Venedik, Portekiz, Malta ve Cenova'nın oluşturduğu Haçlı donanmasını yendi. Bu zaferle Osmanlı Akdeniz'de üstün deniz gücü oldu.
Kapitülasyonlar: Habsburglara karşı Fransa ile yakınlaşan Osmanlı, Fransız tüccarlara Osmanlı ülkesinde ticaret ayrıcalıkları tanıdı. Bu ayrıcalıklar 1535'te taslak olarak hazırlandı, 1569'da resmen verildi; daha sonra İngiltere ve Hollanda'ya da benzer haklar tanındı. Amaç Akdeniz ticaretini canlı tutmak, gümrük gelirini artırmak ve Avrupa'nın birliğini bozmaktı.
Hint deniz seferleri: Portekizlilerin Ümit Burnu'nu dolaşıp Hint Okyanusu'na yerleşmesi Baharat Yolu'nu, hac yolunu ve Müslüman tüccarları tehdit ediyordu. Kanuni döneminde Hadım Süleyman Paşa (1538 Diu kuşatması), Piri Reis, Murad Reis ve Seydi Ali Reis komutasında seferler yapıldı. Kesin başarı sağlanamasa da Kızıldeniz, Basra ve Yemen savunması güçlendirildi.
Kıbrıs, İnebahtı ve Girit
II. Selim döneminde, korsanların üssü olan ve hac yolunu tehdit eden Kıbrıs 1571'de Venedik'ten alındı. Aynı yıl Haçlı donanması Osmanlı donanmasını İnebahtı'da yaktı; ancak Osmanlı kısa sürede yeni bir donanma kurdu ve 1574'te Tunus'u yeniden aldı. Girit'in fethi 1645'te başladı, Kandiye'nin alınmasıyla 1669'da tamamlandı. IV. Mehmed döneminde Lehistan'la yapılan Bucaş Antlaşması (1672) ile Podolya alındı; Osmanlı Avrupa'da en geniş sınırlarına ulaştı.
Osmanlı-Safevi antlaşmaları
| Antlaşma | Önemi |
|---|---|
| Amasya (1555) | Osmanlı ile Safeviler arasındaki ilk resmî antlaşma. Bağdat Osmanlı'da kaldı. |
| Ferhat Paşa (1590) | Osmanlı doğuda en geniş sınırlarına ulaştı. |
| Kasr-ı Şirin (1639) | IV. Murad'ın Revan ve Bağdat seferlerinden sonra imzalandı. Bugünkü Türkiye-İran sınırı büyük ölçüde bu antlaşmayla belirlendi. |
Kendini dene
Soruları önce kendin cevaplamaya çalış, sonra cevabını kontrol et.
İstanbul'un Fethi'nin dünya tarihi açısından iki sonucunu yazınız.
Bizans sona erdi; genel kabule göre Orta Çağ bitip Yeni Çağ başladı. Topun kaleleri etkisiz bırakması Avrupa'da feodalitenin zayıflamasına katkı yaptı.
Fatih döneminde Karadeniz'in bir Türk gölü hâline gelmesini sağlayan gelişmeleri yazınız.
Amasra, Sinop, Trabzon ve Kefe'nin alınması, Candaroğulları ve Trabzon Rum Devleti'ne son verilmesi ve 1475'te Kırım Hanlığı'nın Osmanlı'ya bağlanması.
Mısır Seferi'nin Osmanlı Devleti'ne siyasi, dinî ve ekonomik katkılarını açıklayınız.
Siyasi: Memluk Devleti yıkıldı, Suriye ve Mısır alındı. Dinî: Halifelik ve kutsal şehirlerin hizmetkârlığı Osmanlı'ya geçti. Ekonomik: Baharat Yolu'nun önemli bir kısmı denetime girdi, gelirler arttı.
Kanuni döneminde Fransa'ya kapitülasyon verilmesinin amaçlarını yazınız.
Akdeniz ticaretini canlı tutmak, gümrük gelirini artırmak ve Habsburglara karşı Fransa'yı yanına alarak Avrupa'nın birliğini bozmak.
Preveze Deniz Savaşı'nın Osmanlı deniz gücü açısından önemini açıklayınız.
Haçlı donanması yenildi; Osmanlı Akdeniz'de üstün deniz gücü oldu ve Akdeniz bir Türk gölüne dönüştü.
Fatih İstanbul'u ve Karadeniz'i, Yavuz Doğu'yu ve halifeliği, Kanuni Orta Avrupa'yı ve Akdeniz'i kazandı; Osmanlı böylece üç kıtaya yayılan bir cihan devleti oldu.