10. Sınıf Tarih 1. Ünite 1. Konu Özeti: Türkistan'dan Türkiye'ye Askerî Mücadeleler
Bu yazıda 10. sınıf tarih 1. ünite “Türkistan'dan Türkiye'ye (1040-1299)” ünitesinin ilk konusu olan askerî mücadeleleri özetliyoruz. Dandanakan, Pasinler, Malazgirt, Miryokefalon, Haçlı Seferleri, Hıttin ve Kösedağ savaşlarını nedenleri ve sonuçlarıyla öğreneceksin. Ünitenin tamamını PDF olarak da indirebilirsin.
Bir bakışta savaşlar
- 1040 · DandanakanSelçuklular Gaznelileri yendi, Büyük Selçuklu Devleti kuruldu.
- 1048 · PasinlerTürklerle Bizans arasındaki ilk büyük savaş.
- 1071 · MalazgirtAnadolu'nun kapıları Türklere açıldı.
- 1096-1204 · Haçlı SeferleriTürkiye Selçukluları Haçlılara karşı direndi.
- 1176 · MiryokefalonAnadolu'nun Türk yurdu olduğu kesinleşti.
- 1187 · HıttinSelahaddin Eyyubi Kudüs'ü geri aldı.
- 1243 · KösedağAnadolu'da Moğol hâkimiyeti başladı.
Dandanakan Savaşı ve Büyük Selçuklu Devleti'nin kuruluşu
Selçuk Bey'in torunları Tuğrul ve Çağrı Bey, Horasan'da Gazneli Devleti ile uzun süre mücadele etti. Gazneli Sultan Mahmud'un 1025'te Selçuklu ailesinden Arslan Yabgu'yu tutuklatıp hapsettirmesi Oğuzları zor durumda bıraktı; dağılan Oğuzların önemli bir bölümü Tuğrul ve Çağrı Bey'in çevresinde toplandı.
Kesin hesaplaşma 23 Mayıs 1040'ta Dandanakan'da oldu. Üç gün süren savaşta Çağrı Bey'in taktikleri ve Gazneli ordusunun yiyecek ve su sıkıntısı belirleyici oldu; Gazneliler ağır bir yenilgiye uğradı. Zaferin ardından Selçuklu beyleri Tuğrul Bey'i sultan ilan etti ve Büyük Selçuklu Devleti resmen kuruldu. Çevredeki hükümdarlara zaferi duyuran fetihnameler gönderildi.
Fetihname: Bir zaferi ya da fethi çevre devletlere ve hükümdarlara duyuran resmî mektup.
Pasinler Savaşı (1048)
Selçuklu akınları sırasında Şehzade Hasan'ın Bizanslılar tarafından şehit edilmesi, Tuğrul Bey'i hem intikam hem de gaza amacıyla sefere yöneltti. 18 Eylül 1048'de Erzurum yakınlarındaki Pasinler Ovası'nda Selçuklular, Bizans, Ermeni ve Gürcü kuvvetlerinden oluşan ordu karşısında zafer kazandı. Selçuklu ordusuna İbrahim Yınal ve Kutalmış komuta ediyordu.
Bu, Türklerle Bizans arasındaki ilk büyük savaştır. Savaştan sonra yapılan barışla İstanbul'daki cami onarıldı ve burada Abbasi halifesi ile Tuğrul Bey adına hutbe okundu. Yani Pasinler, askerî olduğu kadar siyasi ve dinî bir zaferdi.
Malazgirt Savaşı (1071)
Bizans İmparatoru Romen Diyojen, Türkleri Anadolu'dan tamamen çıkarmak için büyük bir orduyla sefere çıktı. Mısır seferinde olan Alp Arslan ordusuyla hızla geri döndü. 26 Ağustos 1071 Cuma günü, Cuma namazından sonra beyazlar giyinerek askerlerine seslenen Alp Arslan savaşı başlattı.
Selçuklular Turan taktiğini ustalıkla uyguladı: Kaçıyormuş gibi geri çekilen atlılar Bizans ordusunun düzenini bozup çevirdi. Bizans ordusundaki Peçenek ve Uz askerlerinin Selçuklu tarafına geçmesi de sonucu etkiledi. Romen Diyojen esir alındı; Alp Arslan ona saygıyla davranıp serbest bıraktı.
- Anadolu'nun kapıları Türklere açıldı; Türk göçleri hızlandı.
- Anadolu'da ilk Türk beylikleri kurulmaya başladı.
- Bizans'ın Anadolu'daki gücü sarsıldı; Haçlı Seferleri'nin nedenlerinden biri oldu.
- Avrupalılar bu topraklar için zamanla “Türkiye” adını kullanmaya başladı.
Anadolu'da kurulan ilk Türk beylikleri
Alp Arslan, Malazgirt'teki komutanlarına fethettikleri yerlerde beylik kurma izni verdi. Böylece Anadolu'da ilk Türk beylikleri doğdu. Bu beylikler Anadolu'ya Türkçe yer adları, mimari eserler ve kalıcı yerleşimler kazandırdı.
| Beylik | Bölge | Öne çıkan özellik |
|---|---|---|
| Saltuklular | Erzurum | Anadolu'da kurulan ilk Türk beyliği kabul edilir. |
| Mengücekliler | Erzincan, Divriği | Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası (UNESCO Dünya Mirası), Anadolu'daki ilk külliye örneklerinden. |
| Danişmendliler | Sivas, Tokat, Niksar | Niksar'daki Yağıbasan Medresesi, Anadolu'nun ilk medresesi kabul edilir. |
| Artuklular | Diyarbakır, Mardin, Hasankeyf | Malabadi Köprüsü, yapıldığı dönemde dünyanın en geniş kemer açıklığına sahip taş köprülerinden biriydi. |
| Çaka Beyliği | İzmir | Anadolu'da ilk Türk donanmasını kurdu. |
Haçlı Seferleri ve Türkiye Selçuklularının direnişi
1095'te Papa II. Urbanus, Clermont'ta Avrupalıları Kudüs'ü almaya çağırdı. Seferlerin arkasında dinî duyguların yanında Doğu'nun zenginliklerine ve ticaret yollarına ulaşma isteği de vardı.
| Sefer | Türkler açısından sonucu |
|---|---|
| I. Haçlı (1096-1099) | Türkiye Selçukluları başkent İznik'i kaybetti, başkent Konya'ya taşındı. Haçlılar Kudüs'ü aldı. I. Kılıçarslan 1101'de gelen Haçlı ordularını Merzifon, Konya ve Ereğli'de yendi. |
| II. Haçlı (1147-1149) | Alman ve Fransız orduları Anadolu'da yenilgiye uğratıldı. |
| III. Haçlı (1189-1192) | Kudüs'ün alınması üzerine düzenlendi. Alman İmparatoru Barbarossa Anadolu'dan geçerken Göksu Irmağı'nda boğuldu. |
| IV. Haçlı (1202-1204) | Haçlılar Kudüs yerine İstanbul'u yağmaladı. Zayıflayan Bizans karşısında Selçuklular Akdeniz ve Karadeniz kıyılarına ulaştı. |
Miryokefalon Savaşı (1176)
Bizans Malazgirt'ten sonra da Anadolu'yu geri alma umudunu yitirmedi. İmparator Manuel Komnenos büyük bir orduyla Türkiye Selçuklu Devleti'ni yok etmek için harekete geçti. II. Kılıçarslan, Denizli ile Eğirdir arasındaki dar bir geçitte Bizans ordusunu pusuya düşürdü ve 17 Eylül 1176'da büyük bir zafer kazandı.
Malazgirt (1071): Anadolu'nun kapılarını Türklere açtı. Miryokefalon (1176): Anadolu'nun Türk yurdu olduğunu kesinleştirdi; Bizans artık savunmaya geçti.
Hıttin Savaşı ve Kudüs'ün geri alınması (1187)
Haçlılar 1099'da Kudüs'ü Fatımilerden alıp büyük bir katliam yapmıştı. Eyyubi Sultanı Selahaddin Eyyubi, Haçlıların Müslüman kervanlarına saldırarak barışı bozması üzerine büyük bir ordu topladı ve 1187'de Hıttin'de Haçlıları ağır bir yenilgiye uğrattı. Yaklaşık üç ay sonra Kudüs teslim alındı ve 88 yıllık Haçlı egemenliği sona erdi. Bu gelişme III. Haçlı Seferi'ne yol açtı.
Kösedağ Savaşı (1243)
XIII. yüzyılın ortalarında Türkiye Selçuklu Devleti zayıflamıştı: Vezir Sadeddin Köpek'in baskıcı yönetimi, ağır vergiler ve Türkmenlerin ihmal edilmesi 1240'ta Babaî İsyanı'na yol açtı. Bu zayıflığı gören Moğollar önce Erzurum'u yağmaladı, ardından 1243'te Sivas yakınlarındaki Kösedağ'da sayıca üstün Selçuklu ordusunu sahte geri çekilme taktiğiyle yendi.
Türkiye Selçuklu Devleti Moğol (İlhanlı) hâkimiyetine girdi ve bu hâkimiyetten bir daha çıkamadı. Merkezî otorite zayıfladı, Anadolu'da yeni beylikler ortaya çıktı. Bu ortam Osmanlı Beyliği'nin doğuşuna zemin hazırladı.
Kendini dene
Soruları önce kendin cevaplamaya çalış, sonra cevabını kontrol et.
Dandanakan Savaşı'nın Selçuklular açısından önemini açıklayınız.
Gaznelilerin Horasan'daki hâkimiyeti sona erdi, Tuğrul Bey sultan ilan edildi ve Büyük Selçuklu Devleti resmen kuruldu.
Pasinler Savaşı'nın askerî sonucu dışındaki siyasi ve dinî önemini yazınız.
İstanbul'daki cami onarıldı ve burada halife ile Tuğrul Bey adına hutbe okundu; Selçukluların İslam dünyasındaki itibarı arttı.
Malazgirt Zaferi'nin Anadolu tarihine etkilerinden üçünü yazınız.
Anadolu'nun kapıları açıldı ve Türk göçleri hızlandı; ilk Türk beylikleri kuruldu; Bizans zayıfladı ve Haçlı Seferleri'ne zemin hazırlandı.
Malazgirt ve Miryokefalon savaşlarının Anadolu'nun Türkleşmesindeki rollerini karşılaştırınız.
Malazgirt Anadolu'yu Türklere açtı; Miryokefalon Bizans'ın Anadolu'yu geri alma umudunu bitirerek Türk yurdu olmasını kesinleştirdi.
IV. Haçlı Seferi'nin Türkiye Selçuklularına dolaylı etkisini açıklayınız.
Haçlıların İstanbul'u yağmalaması Bizans'ı zayıflattı; bu da Selçukluların Akdeniz ve Karadeniz kıyılarına ulaşmasını kolaylaştırdı.
Kösedağ Savaşı'nın nedenlerini ve sonuçlarını yazınız.
Nedenler: Sadeddin Köpek'in baskıcı yönetimi, Babaî İsyanı, devletin zayıflaması. Sonuçlar: Moğol hâkimiyeti, merkezî otoritenin çöküşü, yeni beyliklerin ortaya çıkması.
Dandanakan devleti kurdu, Malazgirt Anadolu'nun kapısını açtı, Miryokefalon kapıyı kilitledi, Kösedağ ise Moğol hâkimiyetini ve beylikler dönemini başlattı.